Słyszeć poprzez język. Pogłosy awangardy

Abstrakt

 The paper addresses two main issues: the first relates to modern hearing and the phenomenon of a new understanding of sound in the world of modernity, the second — as a consequence — to the repercussions of the auditory experience in the works of representatives of the first avantgarde. The author, following various examples of avant-garde manifestations of “language-noise” (including the works of Filippo Tommaso Marinetti, Luigi Russolo, artists of Cabaret Voltaire in Zurich), points out that they reveal the compulsion to hear, to be in sound-noise. He highlights the special importance of early European avant-garde movements (such as Futurism and Dadaism) in the process of restoring the proper sound potential to language (and literature) and at the same time refers to the new understanding of literature in the context of the modern soundscape.

Bibliografia

Adorno Theodor W. (1962), Typen musikalischen Verhaltens [w:] tegoż, Einleitung in die Musik­soziologie; zwölf theoretische Vorlesungen, Suhrkamp, Frankfurt am Main.

Apollinaire Guillaume (1914), Simultanisme-Librettisme, „Les Soirées de Paris”, nr 25 (15 juin).

— (1918a), Calligrammes: Poèmes de la paix et de la guerre (1913–1916), Mercure de France, Paris.

— (1918b), L’Esprit nouveau et les Poètes, „Mercure de France”, t. CXXX.

Arystoteles (1989), Poetyka, przeł. i oprac. H. Podbielski, BN II/209, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Attali Jacques (1977), Bruits. Essai sur l’économie politique de la musique, Presses Universitaires de France, Paris (przekład fragm.: Jacques Attali, 2010, Szum i polityka, przeł. M. Matusz­kiewicz [w:] Kultura dźwięku. Teksty o muzyce nowoczesnej, wybór i redakcja Cox Ch., War­ner D., słowo/obraz terytoria, Gdańsk).

Ball Hugo (1927), Die Flucht aus der Zeit, Duncker & Humblot, München.

Barańczak Stanisław (1979), Trzy złudzenia i trzy rozczarowania polskiego futuryzmu [w:] tegoż, Etyka i poetyka. Szkice 1970–1978, Instytut Literacki, Paryż.

Barthes Roland (1992), Écoute [w:] tegoż, L’obvie et l’obtus. Essais critiques III, Collection Points Essais, Editions du Seuil, Paris.

Barzun Henri-Martin (1913), Voix, rythmes et chants simultanés expriment l’ère du drame, „Poème et Drame”, nr 4 (mai): „Après le symbolisme. L’Art poétique d’un idéal nouveau. Voix, rythmes et chants simultanés expriment l’ère du drame”.

Baumgarth Christa (1987), Futuryzm, przeł. J. Tasarski, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa.

Cavarero Adriana (2003), A più voci. Filosofia dell’espressione vocale, Feltrinelli, Milano (prze­kład ang.: Adriana Cavarero (2005), For More than One Voice: Toward a Philosophy of Vocal Expression, przeł. P.A. Kottman, Stanford UP, Stanford).

— (2012), Multiple Voices, przeł. P.A. Kottman [w:] The Sound Studies Reader, red. Sterne J., Routledge, London–New York.

Cecko Marcin, Cyranowicz Maria, Kasprzak Michał, Lipszyc Jarosław, Mueller Joanna (2003), Manifest neolingwistyczny v. 1.1, „Ha!art”, nr 16–17.

Chessa Luciano (2012), Luigi Russolo, Futurist: Noise, Visual Arts and the Occult, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London.

Dadaistisches Manifest (1920) [w:] Dada Almanach, red. Huelsenbeck R., Erich Reiss Verlag, Berlin.

Davidson Donald (2005), Seeing Through Language [w:] tegoż, Truth, Language, and History, Clarendon Press–Oxford UP, New York–Oxford (przekład: Donald Davidson, Widzieć po­przez język, przeł. A. Żychliński, „Teksty Drugie” 2007, nr 3).

Divoire Fernand (1913), Les poètes et le rythme simultané, „Poème et Drame”, nr 5 (juillet).

Duchamp Marcel (1980), Notes, Centre National d’Art et de Culture Georges Pompidou, Paris.

Erlmann Veit (2010), Reason and Resonance. A History of Modern Aurality, MIT Press, New York–Cambridge.

Fang Irving (1997), A History of Mass Communication. Six Information Revolutions, The Focal Press, Boston.

Gadamer Hans-Georg (1993), Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej, przeł. B. Ba­ran, Inter Esse, Kraków.

Hausmann Raoul (1958), Courrier Dada, Le Terrain Vague, Paris.

Hejmej Andrzej (2015), W kulturze dźwięku. Słuchanie literatury, „Teksty Drugie”, nr 5.

Huelsenbeck Richard (1920), En avant Dada: Eine Geschichte des Dadaismus, Paul Steegemann Verlag, Hanover.

Huelsenbeck Richard, Janco Marcel, Tzara Tristan (1916), L’Amiral cherche une maison à louer, „Cabaret Voltaire. Recueil littéraire et artistique”, red. Ball H., Zurich.

Kahn Douglas (1999), Noises of the Avant-garde [w:] tegoż, Noise, Water, Meat: A History of Sound in the Arts, MIT Press, Cambridge, MA–London (tekst zamieszczony w The Sound Studies Reader, 2012, red. Sterne J., Routledge, London–New York).

Manifest dadaistyczny (1918) (1969), przeł. Z. Klimowiczowa [w:] Artyści o sztuce. Od van Go­gha do Picassa, wyb. i oprac. E. Grabska, H. Morawska, PWN, Warszawa.

Marinetti Filippo-Tommaso (1919), Les mots en liberté futuristes, Edizioni Futuriste di „Poesia”, Milano.

Słyszeć poprzez język. Pogłosy awangardy— (1909), Le Futurisme. Manifeste du Futurisme, „Le Figaro”, nr 51 (20 février) (przekład: Filip­po Tommaso Marinetti (1969), Akt założycielski i manifest futuryzmu, przeł. M. Czerwiń­ski [w:] Artyści o sztuce. Od van Gogha do Picassa, wyb. i oprac. E. Grabska, H. Morawska, PWN, Warszawa).

— (1911a), Une Bataille moderne, „L’Intransigeant”, nr 11487 (27 décembre).

— (1911b), Une Bataille moderne, „L’Intransigeant”, nr 11489 (29 décembre).

— (1911c), Une Bataille moderne, „L’Intransigeant”, nr 11491 (31 décembre).

— (1914a), Manifesto tecnico della letteratura futurista [11 marca 1912] [w:] I Manifesti del Fu­turismo, Edizioni di Lacerba, Milano.

— (1914b), Zang Tumb Tuuum: Adrianopoli, ottobre 1912: Parole in Libertà, Edizioni Futuriste di „Poesia”, Milano.

McLuhan Marshal (2001), Manifesty [w:] tegoż, Wybór tekstów, red. McLuhan E., Zingrone F., przeł. E. Różalska, J.M. Stokłosa, Zysk i S-ka, Poznań.

Meschonnic Henri (1982), Le langage sans la musique [w:] tegoż, Critique du rythme: Anthro­pologie historique du langage, Verdier, Lagrasse.

— (1989), Tirer la langue [w:] tegoż, La Rime et la vie, Éditions Verdier, Lagrasse.

Mondrian Piet (1921a), De „Bruiteurs futuristes Italiens’ en ‘het’ nieuwe in de muziek”, „De Stijl” vol. 4, nr 8 (August).

— (1921b), De „Bruiteurs futuristes Italiens’ en ‘het’ nieuwe in de muziek”, „De Stijl” vol. 4, nr 9 (September).

Ong Walter J. (2003), Psychodynamika oralności [w:] Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, Wydawnictwo UW, Warszawa.

Peiper Tadeusz (1922), Radiofon, „Zwrotnica”, nr 2.

Reben Ludwik (1922), O muzyce współczesnej, „Zwrotnica”, nr 2.

Richter Hans (1986), Dadaizm. Sztuka i antysztuka, przeł. J.S. Buras, Wydawnictwa Artystycz­ne i Filmowe, Warszawa.

Rousseau Jean-Jacques (1781), Essai sur l’origine des langues, où il est parlé de la Mélodie et de l’Imitation musicale [w:] Traités sur la musique, Genève (przekład: Jean-Jacques Rousseau, 2001, Szkic o pochodzeniu języków, w którym mowa jest o melodii i naśladowaniu muzycznym [w:] tegoż, Szkic o pochodzeniu języków, przeł. B. Banasiak, Aureus, Kraków).

— (1961), Prononciation [1761] [w:] tegoż, Oeuvres complètes, vol. II, „Bibliothèque de la Pléiade”, Éditions Gallimard, Paris (przekład: Jean-Jacques Rousseau, 2001, Wymowa [w:] tegoż, Szkic o pochodzeniu języków, przeł. B. Banasiak, Aureus, Kraków).

Russolo Luigi (1916), L’Arte dei rumori, Edizioni Futuriste di „Poesia”, Milano (przekład: Luigi Russolo, 2010, Sztuka hałasów. Manifest futurystyczny, przeł. M. Matuszkiewicz [w:] Kul­tura dźwięku. Teksty o muzyce nowoczesnej, red. Cox Ch., Warner D., słowo/obraz terytoria, Gdańsk).

— (2015), Sztuka hałasów, ilustracje: Kasia Lach, „Glissando”, nr 26.

Rypson Piotr (1989), Obraz słowa. Historia poezji wizualnej, Akademia Ruchu, Warszawa.

Saussure Ferdinand de (1991), Przedstawienie języka w piśmie [w:] tegoż, Kurs językoznawstwa ogólnego, przeł. K. Kasprzyk, PWN, Warszawa.

Śniecikowska Beata (2008), „Nuż w uhu”? Koncepcje dźwięku w poezji polskiego futuryzmu, Wy­dawnictwo UWr, Wrocław.

— (2014), Dźwięk i ruch — o awangardowej poezji dźwiękowej, „Teksty Drugie”, nr 3.

Thompson Emily (2002), The New Acoustics, 1900–1933 [w:] tejże, The Soundscape of Moder­nity. Architectural Acoustics and the Culture of Listening in America, 1900–1933, MIT Press, Cambridge, Massachusetts–London.

Wireless Imaginations: Sound, Radio, and the Avant-Garde (1992), red. Kahn D., Whitehead G., MIT Press, Cambridge, MA.

Futurism & Dada Reviewed 1912–1959 (2000), Universal M&L, LTMCD 2301.

Musica futurista (2010), Vol. 6: Filippo Tommaso Marinetti declama [CD], Mudima – Cramps Records.

Opublikowane
2019-12-22
Dział
Artykuły