Próba porównania powierzchni zrównań w warunkach półsuchych klimatów gorących i zimnych

Abstrakt

W dolinach rzek środkowej Polski stwierdzono spłaszczenia podobne do teras. Analiza geomorfologiczna i geologiczna dowiodły, że formy te należą do typu pedymentów. Wskazuje na to lobowaty zarys górnej granicy tych form nazwanych przez autora zrównaniami stokowymi, wartości nachyleń, obecność wzniesień wyspowych występujących zazwyczaj w przedłużeniu ostróg denudacyjnych oraz budowa geologiczna zrównań stokowych stanowiących powierzchnię ścinającą materiał podłoża, zazwyczaj glacjalny lub fluwioglacjalny, a nie rzeczny, terasowy. Powierzchnię tę powlekają niezgodnie utwory pokrywowe, głównie allochtoniczne, powstałe w wyniku kongeliflukcji i spłukiwania pokrywowego. Niewielka miąższość materiału pokrywowego wskazuje na to, że powierzchnia zrównań stokowych była jedynie powierzchnią tranzytu, podobnie jak to się przyjmuje dla pedymentów.

Tego samego typu zrównania stwierdzono również i na wysoczyznach. Otaczają one ostańce kadłubowe oraz rezydualne wzgórza i pagórki, przy czym cechy geomorfologiczne, a zwłaszcza najbardziej charakterystyczne, odnoszące się do strefy kontaktu równin i panujących nad nimi wzniesień, oraz główne cechy geologiczne są analogiczne z tymi, które określają dolinne zrównania stokowe.

Autor sądzi, że o genezie pedymentów nie decyduje tylko jakościowe zróżnicowanie procesów na cofającym się stoku i tych, które modelują powierzchnię zrównania. Najważniejszy jest stopień koncentracji procesów należących często do jednej ogólniejszej kategorii. W opisywanych zrównaniach stokowych zasadniczą rolę odegrały spłukiwanie bruzdowe na stoku i spłukiwanie pokrywowe na powierzchni zrównania oraz kongeliflukcja skoncentrowana, wytwarzająca na stoku niecki korazyjne i kongeliflukcja płaszczowa, bez wyraźniejszych efektów morfologicznych na pedymencie.

Podobieństwo zrównań stokowych w środkowej Polsce do pedymentów tropikalnych i subtropikalnych świadczy o daleko idących analogiach dynamicznych i uprawnia do wniosku o znacznym podobieństwie morfogenezy półsuchej i peryglacjalnej. Podstawową cechą wspólną jest suchość geomorfologiczna oraz związane z nią pokrewieństwo charakteru pokrywy glebowej i wegetacyjnej. Intensywny rozwój stoków jest uwarunkowany przez bardzo wydajne w obu typach morfogenetycznych wietrzenie mechaniczne, przez bardzo żywy przebieg ruchów mas oraz przez charakter niestałego odpływu wód, efemerycznego lub sezonowego.