Erozja lodowcowa na wychodniach miękkich skał w środkowej Szkocji

Abstrakt

W środkowej Szkocji część wychodnie czerwonego piaskowca (Old Red Sandstone) rozciąga się na długości 100 km, od Loch Lerling do Perth, tworząc dno doliny oddzielającej dwa wyżej położone region, zbudowane z twardych skał. Na północnym zachodzie leżą Grampian Highlands (800-1000 m n.p.m.); na południowym wschodzie znajduje się strefa wzgórz utworzonych ze skał wulkanicznych (Kilpatrick Hills, Campsie Fells, Ochil Hills i Sidlaw Hills, 400-600 m n.p.m.). W obu tych regionach wyraźnie widoczne są skutki erozji lodowcowej i można założyć, że erozja wpłynęła również na miękkie skały rozdzielającej je doliny. Do tej pory jednak nie zaobserwowano tam żadnych form ukształtowania terenu powstałych w wyniku erozji lodowcowej. Wręcz przeciwnie, kształty dna doliny są ewidentnie wynikiem akumulacji lodowcowej. Ogilvie (1928) zauważył w najwyższych punktach dwie powierzchnie zwane „peneplami” erozji trzeciorzędowej. Najnowsze badania ujawniły jednak trzy odrębne formy terenu w dolinie, które zostały określone jako: ukształtowane przez lądolód zbocza doliny, zwężające się międzyrzecza i międzyrzecza ostańcowe. Relacje między tymi formami terenu a liniami przepływu lodu (wywnioskowane z ruchu transportowanych kamieni) wykazały, że te trzy formy są szczątkowymi elementami dna doliny przedlodowcowej, które przetrwały, ponieważ znajdują się w najbardziej osłoniętych miejscach. I odwrotnie, tam, gdzie główne lodowce przecinały Old Red Sandstone, wszystkie obserwacje zdają się wskazywać na ogólne przemieszczenie 100 m kamieni na obszarze ponad 60 km² w Strath Earn i 100 km² w Forth Valley. Jest wysoce prawdopodobne, że ilości te znacznie przekraczają objętości twardych skał niesionych przez te same lodowce z wychodni, gdzie działanie erozji lodowcowej jest łatwiejsze do rozpoznania.