Rozprawy Komisji Językowej
type: channel
publisher: Łódzkie Towarzystwo Naukowe
language: pl-PL
publication name: Rozprawy Komisji Językowej
issn: 0076-0390
items: Ze Szczebrzeszyna na katedrę Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Szkic do portretu profesor Haliny Pelcowej
items: Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie na przykładzie antroponimii włodawskiej
items: Z historii dialektologii. Nieznana kartka z dziejów badań gwary sejneńskiej
items: Polsko-ukraińskie związki leksykalne w świetle badań profesor Haliny Pelcowej
items: Budowa słowotwórcza gwarowych nazw rezultatywnych
items: Słownictwo związane z obrzędowością roku kościelnego w "Słowniku gwar Lubelszczyzny" Haliny Pelcowej
items: "Słownik gwar Lubelszczyzny" Profesor Haliny Pelcowej jako źródło wiedzy i inspiracji w edukacji regionalnej
items: O geograficznej ekspozycji polskich synonimicznych derywatów przymiotnikowych
items: Funkcje nazw żon w tradycyjnej społeczności wiejskiej (na przykładzie Truskolas koło Częstochowy)
items: Jeszcze o gwarowych wyrazach "zajda", "zajdy", "zajdki", ich wariantach i derywatach
items: Historia polskiego Spiszu utrwalona w słowniku gwarowym (z prac nad "Ilustrowanym słownikiem gwary i kultury spiskiej")
items: Leksyka mikropola tematycznego "BURZA" w języku mieszkańców Wielkopolski (cz. 1)
items: Krajna i Lubelszczyzna – leksykalne paralele (na przykładzie słownictwa kulinarnego)
items: "Kałmuk" w gwarach polskich
items: Leksemy "brejdak", "brejdaczka' w różnych odmianach polszczyzny
items: "Totyz" – tajemnicza podhalańska nazwa rdestu plamistego ("Polygonum persicaria" L.)
items: Chłopskie pole jako wartość
items: Halina Irena Pelc (Pelcowa) z domu Bartnik – w kręgu imienia i nazwiska Jubilatki
items: Ten, który wie, mówi i czyni – specyfika leczenia chorób utrwalona w nazwach ludowych uzdrowicieli
items: "Jest sobie biały świat, a w tym świecie żółty kwiat…" dystorsja czy spojrzenie przezierne w polskim ludowym obrazie świata?
items: Zwyczaje kulinarne w okresie od tłustego czwartku do Wielkiej Soboty w języku i kulturze mieszkańców Konina i okolic
items: Kilka słów o moich rodzinnych lasowiackich gwarach
items: Gwarowa leksyka ekspresywna odnosząca się do człowieka – analiza wybranych przykładów z południowej Małopolski w perspektywie odbiorczej
items: O kilku neoregionalizmach związanych z transportem miejskim w Poznaniu
items: "Na wszystko jest przysłowie". Kształtowanie się semantyki leksemu "przysłowie" w polszczyźnie ogólnej i dialektalnej
items: Język wobec tożsamości społeczno-kulturowej i weryzmu literackiego. Nad śląską edycją "Tkaczy" ("Tkŏczy") Gerharta Hauptmanna
items: Warmińska gwara wsi Bredynki w wymiarze dialektologii historycznej
items: Elementy wschodniosłowiańskie w tekście "Dziadów" Adama Mickiewicza
items: Przydatność "Słownictwa ludowego…" Karola Dejny do badań nad leksyką z zakresu budownictwa
items: Ze współczesnych gwar wielkopolskich: oboczność typu "pozywać // nazywać"
items: Z dialektologią za pan brat, a nawet na Ty
items: Słownictwo związane z organizacją i życiem wsi w "Obrazkach stanu włościan litewskich do ich usamowolnienia to jest do roku 1864" Adama Bućkiewicza
items: O bułgarsko-polskiej asymetrii w rozwoju leksyki pochodzenia prasłowiańskiego (na przykładzie wybranych bułgarskich słów gwarowych i ich odpowiedników w języku polskim)
items: "Drzewo takie nieszczęśliwe…" o idei kategoryzowania w kulturze ludowej na przykładzie osiki
items: Profilowanie Kujawsko-Pomorskiego w przewodniku turystycznym "Bydgoszcz i okolice" (na przykładzie profili estetyzacyjnego i estetycznego)

Ze Szczebrzeszyna na katedrę Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Szkic do portretu profesor Haliny Pelcowej
type: item
description: Artykuł zawiera zwięzły przegląd najważniejszych osiągnięć naukowych, dydaktycznych i organizacyjnych Profesor Haliny Pelcowej, wybitnej językoznawczyni, dialektologa, wieloletniego pracownika naukowo-dydaktycznego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Jest ona autorką wielu prac naukowych z zakresu dialektologii, historii języka, socjolingwistyki, etnolingwistyki, leksykologii i polskiej leksykografii gwarowej, znanych i cenionych w Polsce oraz za granicą. W tekście podkreśla się Jej zasługi dla nauki polskiej, o których decydują przede wszystkim nowatorski sposób opisu współczesnych gwar polskich i rozwiązania redakcyjne przy opracowaniu wyjątkowego dzieła leksykograficznego, czyli dwunastotomowego Słownika gwar Lubelszczyzny (2012–2023).
creator: Stanisław Cygan
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 15
ending page: 49
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/1

Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie na przykładzie antroponimii włodawskiej
type: item
description: W artykule przedstawiono wybrane nazwiska równe apelatywom, wydobyte ze spisu absolwentów Liceum Ogólnokształcącego w Wisznicach na południowym Podlasiu. Za kryterium wyboru przyjęto zasadę, iż apelatyw, od którego powstało nazwisko, ma wskazywać, ze względu na formę językową bądź semantykę, że jest ukrainizmem/rutenizmem. W analizie materiału antroponimicznego i leksykalnego zastosowano metodę gramatyki porównawczej, wzbogaconą o metodę dialektologiczną i uzupełnioną metodą geografii językowej, zestawiając analizowane nazwiska (Baj, Bajda, Bakun, Bujan, Dejneka, Diadik) z odpowiadającymi im antroponimami w Polsce i na Ukrainie. Wyprowadzone z analizy wnioski pokazały, że brane pod uwagę nazwiska to antroponimy typowe dla pogranicza polsko-ukraińskiego/wschodniosłowiańskiego. Jedną z cech pogranicza językowego jest wariantywność semantyczna leksemów przeniesionych na płaszczyznę proprialną. Ustalono poza tym, że wyodrębnione podczas analizy nazwiska utworzone zostały od leksemów mających status archaizmów peryferyjnych.
creator: Feliks Czyżewski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 51
ending page: 73
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/2

Z historii dialektologii. Nieznana kartka z dziejów badań gwary sejneńskiej
type: item
description: Niemazurzące gwary sejneńskie stanowią wschodnią część gwar suwalskich. Ukształtowały się w okresie od XV do XVIII w. w wyniku osadnictwa pierwotnie białoruskiego, a wtórnie mazurskiego, prowadzonego na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwszego ich opisu dokonał Kazimierz Nitsch w 1909 r. Analiza tekstów zebranych w latach siedemdziesiątych XX w. do Nowego wyboru polskich tekstów gwarowych wykazuje znaczne ich nasycenie ogólnogwarowymi cechami polskimi i północnokresowymi, a nieznaczne cechami mazowieckimi przy wyraźnym ograniczeniu wyznaczników gwary w wypowiedziach przedstawicieli pokolenia średniego i najmłodszego. Potwierdza to tezę o dynamicznych procesach zanikania gwar ludowych w drugiej połowie XX w.
creator: Stanisław Dubisz
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 75
ending page: 86
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/3

Polsko-ukraińskie związki leksykalne w świetle badań profesor Haliny Pelcowej
type: item
description: W artykule omówiono polsko-ukraińskie związki leksykalne w gwarach Lubelszczyzny, w polszczyźnie ogólnej i w pieśniach ludowych, opisane w pracach językoznawczych Profesor Haliny Pelcowej. Określono wzajemne wpływy poszczególnych odmian języka, oddziaływanie różnych języków etnicznych pogranicza, przenikanie elementów do nich należących, opozycje polski – ukraiński, dawny – współczesny, zasięgi leksemów. Podkreślono znaczenie prac naukowych Profesor Haliny Pelcowej dla badań ukrainistycznych, z uwzględnieniem genetycznych i kulturowych uwarunkowań wspólnoty leksykalnej gwar po obu stronach Bugu.
creator: Agnieszka Dudek-Szumigaj
creator: Marek Olejnik
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 87
ending page: 97
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/4

Budowa słowotwórcza gwarowych nazw rezultatywnych
type: item
description: Artykuł dotyczy analizy słowotwórczej gwarowych nazw rezultatywnych oraz zasad ich kategoryzacji, która ze względu na różnorodność materiału leksykalnego nie jest procesem łatwym i oczywistym. W obrębie struktur ustalanych jako resultativa często dochodzi do przesuwania/wariantywności znaczeń kategorialnych. Wówczas kontekst jest czynnikiem decydującym o funkcji kategorialno-semantycznej nazywanego desygnatu. Ten może zostać zaklasyfikowany zarówno jako nazwa wytworu, jak i nazwa obiektu. W gwarach najwięcej znajdujemy przykładów łączenia funkcji rezultatywnej z lokatywną.
creator: Beata Gala-Milczarek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 99
ending page: 108
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/5

Słownictwo związane z obrzędowością roku kościelnego w "Słowniku gwar Lubelszczyzny" Haliny Pelcowej
type: item
description: Kultura materialna i duchowa oraz język, jego cechy fonetyczne, gramatyka, słownictwo, składają się na specyfikę Lubelszczyzny. Leksyka nazywająca święta, zwyczaje, obrzędy, rekwizyty, zgromadzona w X tomie Słownika gwar Lubelszczyzny Haliny Pelcowej utrwala obraz świata, często już minionego, i w ten sposób zachowuje go dla potomnych. Jest również wyznacznikiem różnorodności Lubelszczyzny.
creator: Barbara Grabka
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 109
ending page: 119
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/6

"Słownik gwar Lubelszczyzny" Profesor Haliny Pelcowej jako źródło wiedzy i inspiracji w edukacji regionalnej
type: item
description: W artykule zaprezentowano najważniejsze w kontekście edukacji regionalnej walory dydaktyczne Słownika gwar Lubelszczyzny Profesor Haliny Pelcowej. Wskazano znaczenie i cele edukacji regionalnej oraz podkreślono szczególnie istotną rolę gwary w nauczaniu kultury regionu. Zwrócono uwagę na możliwości, jakie stwarza wykorzystanie słowników gwarowych jako źródła wiedzy w procesie dydaktycznym. Omówiono te cechy Słownika gwar Lubelszczyzny, które są szczególnie cenne w tym kontekście: układ tematyczny, budowę hasła, wybór tekstów gwarowych oraz dostępność słownika. Wskazano także na rolę, jaką w zakresie doboru tematów, metod nauczania i materiału dydaktycznego odgrywa monografia H. Pelcowej pt. Dziedzictwo leksykalne wyznacznikiem tożsamości regionu lubelskiego.
creator: Ilona Gumowska-Grochot
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 121
ending page: 131
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/7

O geograficznej ekspozycji polskich synonimicznych derywatów przymiotnikowych
type: item
description: Autorka pokazuje zasób oraz sposób przedstawienia wariantów przymiotnikowych formacji słowotwórczych na gwarowych mapach językowych, obejmujących całość lub część polskiego obszaru etnicznego. Uwzględnienie ich ogólnopolskiego, regionalnego i lokalnego zasięgu pozwoliło wskazać blisko 30 formantów tworzących przymiotniki wchodzące w relacje synonimiczne dwu- i wieloelementowe. Obraz ich geograficznego występowania na terenie Polski potwierdza rywalizację derywatów powstałych na gruncie gwar i języka ogólnopolskiego za pomocą przede wszystkim formantów wielofunkcyjnych.
creator: Irena Jaros
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 133
ending page: 144
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/8

Funkcje nazw żon w tradycyjnej społeczności wiejskiej (na przykładzie Truskolas koło Częstochowy)
type: item
description: Głównym celem artykułu jest próba zarysowania funkcji nazw żon w tradycyjnej, dawnej społeczności wiejskiej. Materiał językowy stanowi ponad 150 form odmężowskich, które zgromadzono w 2025 r. podczas nieoficjalnych rozmów z informatorami powyżej 65. roku życia, pochodzącymi z Truskolas koło Częstochowy. W opracowaniu wykorzystano również fragmenty wypowiedzi respondentów. Na podstawie analizy zgromadzonego materiału językowego stwierdzono, że tradycyjne nazwy żon, mimo zmiany pozycji i roli wiejskich kobiet, wciąż stanowią kategorię nazewniczą, za pomocą której społeczność wsi identyfikuje mieszkanki mikrowspólnoty. Ponadto formacje odmężowskie wskazują na przykład na dawny system patriarchalny, utrwalają gwarę, podtrzymują tradycje nazewnicze i pełnią funkcję tożsamościową.
creator: Tomasz Jelonek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 145
ending page: 156
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/9

Jeszcze o gwarowych wyrazach "zajda", "zajdy", "zajdki", ich wariantach i derywatach
type: item
description: W artykule na podstawie nowych danych gwarowych (atlasowych i leksykograficznych) omówiono dialektyzmy zajda, zajdy, zajdki (opisane w 1967 r. przez K. Zierhoffera) wraz z ich wariantami i derywatami. Tworzą one stosunkowo liczną rodzinę wyrazową i są bardzo dobrze udokumentowane w literaturze przedmiotu. Przedstawiono ich różnorodność formalną (wielość wariantów morfologicznych zajda – ż., zajdo – n., zajdy – plt., derywaty zajdka, zajdecka, zajdko, zajdek, zajdecek, zajdecuś, zajdki, zajdecki wraz z wariantami fonetycznymi z å pochylonym i o < å) oraz semantyczną (wyraz wieloznaczny) – o wiele większą niż opisywana w przeszłości, a także ich geografię. Omówiono również kurpiowskie zájda ‘człowiek, który stąpa, chodzi długimi krokami’, zájdy, 2. żart. ‘długie nogi człowieka, zwłaszcza stąpającego długimi krokami’ i podlaskie zajdy ‘tylna część nogi, łydki’, prawdopodobnie homonimy, wyrazy innego pochodzenia, na co wskazują ich synonimy sajda, sajdy, wspólne z kaszubskim sajda.
creator: Halina Karaś
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 157
ending page: 171
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/10

Historia polskiego Spiszu utrwalona w słowniku gwarowym (z prac nad "Ilustrowanym słownikiem gwary i kultury spiskiej")
type: item
description: W artykule został umieszczony przegląd zapożyczeń leksykalnych w gwarze spiskiej. Zapożyczenia te są pochodzenia węgierskiego, rumuńskiego, południowosłowiańskiego, ukraińskiego, słowackiego, niemieckiego i greckiego. Wiele pożyczek (często określanych zbiorczo jako karpatyzmy, dotyczy to zwłaszcza rumunizmów i południowych slawizmów) przybyło na Podhale wraz z migracjami wołoskimi, podobnie jak ukrainizmy. Słowacyzmy i hungaryzmy przenikały krótszą drogą – z południa na północ. Natomiast germanizmy świadczą o wielowiekowym wpływie języka niemieckiego na polszczyznę i o tym, że Spisz należał do Austro-Węgier. Podstawą materialną naszych badań jest Ilustrowany słownik gwary i kultury spiskiej.
creator: Józef Kąś
creator: Maciej Rak
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 173
ending page: 186
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/11

Leksyka mikropola tematycznego "BURZA" w języku mieszkańców Wielkopolski (cz. 1)
type: item
description: Artykuł jest pierwszą z dwóch części opisu wielkopolskich nazw związanych z mikropolem tematycznym BURZA. Autorka zamieściła w nim charakterystykę materiałów z różnych okresów badawczych, począwszy od lat trzydziestych XX w., czyli danych leksykalnych pozyskanych przez Adama Tomaszewskiego, przez materiały Władysława Kupiszewskiego z lat pięćdziesiątych/sześćdziesiątych, poświadczenia zespołu Zenona Sobierajskiego i Józefa Burszty do Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski z lat siedemdziesiątych/osiemdziesiątych, na badaniach terenowych współcześnie prowadzonych przez autorkę i osoby współpracujące kończąc. O ile dane leksykalne archiwalne pochodzą z punktów badawczych rozproszonych w całej Wielkopolsce, o tyle materiał współczesny koncentruje się głównie na okolicach Pobiedzisk w środkowej Wielkopolsce. Opis wyekscerpowanych nazw jest prowadzony w ten sposób, by uzyskać analizę porównawczą dla konkretnego terenu (okolic Pobiedzisk) na tle pozostałych poświadczeń wielkopolskich. W artykule omówiono nazwy zjawiska pogodowego, jakim jest burza, oraz jej typowe wyznaczniki, takie jak huk i błysk.
creator: Justyna Kobus
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 187
ending page: 198
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/12

Krajna i Lubelszczyzna – leksykalne paralele (na przykładzie słownictwa kulinarnego)
type: item
description: Położona w północno-zachodniej Polsce Krajna i usytuowana na południowym wschodzie kraju Lubelszczyzna to regiony, które w przestrzeni wielu dyskursów są postrzegane i portretowane w sposób niemal skrajnie odmienny (i to na wielu płaszczyznach). Mimo niezaprzeczalnych różnic wskazanie cech wspólnych dla obu tych krain, choćby na gruncie polszczyzny ludowej i kultury tradycyjnej, nie nastręcza jednak poważniejszych trudności. Jednym z wielu obszarów, który w pewnym stopniu integruje rzeczone terytoria, są kulinaria. Celem artykułu jest porównawcza leksykalno-semantyczna analiza krajeńskiego i lubelskiego ludowego słownictwa kulinarnego, zmierzająca do wyróżnienia jednostek wykazujących podobieństwo zarówno pod względem formalnym, jak i znaczeniowym. Przedmiot opisu stanowi zbiór 55 kulinaryzmów wyekscerpowanych w głównej mierze z opracowań leksykograficznych rejestrujących leksykalne dziedzictwo Krajny i Lubelszczyzny. Krajeńską leksykę, zgromadzoną m.in. w Słownictwie krajniackim. Słowniku gwary wsi Podróżna w Złotowskiem Władysława Brzezińskiego i Małym słowniku gwary krajeńskiej Jowity Kęcińskiej-Kaczmarek, skonfrontowano ze słownictwem lubelskim zawartym w VI tomie Słownika gwar Lubelszczyzny autorstwa Haliny Pelcowej, zatytułowanym Pokarmy. Przeprowadzone badania pozwalają wyodrębnić w obrębie zebranego materiału trzy kategorie: 1) paralele pełne (leksemy całkowicie zbieżne formalnie i semantycznie) (49,1%), 2) paralele niepełne (leksemy całkowicie zbieżne formalnie i częściowo semantycznie) (25,5%) oraz 3) paralele pozorne (leksemy całkowicie zbieżne formalnie i rozbieżne semantycznie) (25,5%).
creator: Krzysztof Kołatka
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 199
ending page: 214
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/13

"Kałmuk" w gwarach polskich
type: item
description: Przedmiotem artykułu jest leksem kałmuk mający nieliczne poświadczenia w gwarach polskich, występujący z formantami -ak, -uk, -yk, przy czym formant -ak został zarejestrowany tylko w gwarach nadsańskich przez Halinę Pelcową. W artykule przedstawiono znaczenia leksemu kałmuk na podstawie źródeł leksykograficznych i Kartoteki Słownika gwar polskich, a także źródeł internetowych. Zwrócono uwagę na nazwiska odapelatywne występujące na terenie Polski. Prześledzono rozwój etnonimu Kałmuk, wskazano podstawy etymologiczne. Autorka wysuwa wniosek, że w gwarach polskich leksem kałmuk ma trzy podstawowe znaczenia, z których jedno jest archaiczne i najprawdopodobniej należy do najstarszej, osmańsko-tureckiej, grupy turcyzmów w języku polskim. Poświadczenie leksemu w gwarach polskich może być zarówno wynikiem bezpośrednich, historycznych kontaktów Słowian z Mongołami, jak i skutkiem interferencji wschodniosłowiańskiej, przede wszystkim gwar ukraińskich, a także świadectwem pamięci językowej drugiej wojny światowej.
creator: Katarzyna Konczewska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 215
ending page: 227
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/14

Leksemy "brejdak", "brejdaczka' w różnych odmianach polszczyzny
type: item
description: Przedmiotem artykułu są leksemy brejdak ‘brat’, brejdaczka ‘siostra’ – wyrazy postrzegane jako regionalizmy lubelskie. Omówiono ich występowanie w różnych odmianach języka polskiego. Pokazano zróżnicowanie semantyczne tych wyrazów i wskazano na ich obecność poza regionem lubelskim.
creator: Renata Kucharzyk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 229
ending page: 241
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/15

"Totyz" – tajemnicza podhalańska nazwa rdestu plamistego ("Polygonum persicaria" L.)
type: item
description: Celem artykułu jest przedstawienie jednej z ludowych nazw rdestu plamistego (Polygonum persicaria L.), funkcjonującej w gwarze podhalańskiej. Motywację fitonimu totyz (od słów to tyz ‘to też’) wyjaśnia legenda krążąca w różnych wariantach wśród mieszkańców wsi położonych na południowym krańcu Polski. Przekazywana z pokolenia na pokolenie opowieść o Matce Boskiej, która nakazuje ludziom poświęcić tak niepozorne ziele, jakim jest rdest plamisty (to też weźcie), przechowuje pamięć o zwyczajach związanych z roślinami, odzwierciedla także wiarę w ich magiczną moc, ukazuje religijność społeczności wiejskiej, jej antropocentryzm czy naiwność w zgłębianiu istoty rzeczy.
creator: Ilona Kulak
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 243
ending page: 252
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/16

Chłopskie pole jako wartość
type: item
description: Przedmiotem artykułu jest chłopskie pole stanowiące kluczową wartość i fundament tożsamości wiejskiej wspólnoty językowo-kulturowej. Termin pole określa na wsi: pola uprawne, łąki, pastwiska, ugory i odłogi. Chłopskie pole postrzegam w tekście dwuwymiarowo – jako wartość materialną i społeczną. Dla wiejskiej wspólnoty pole jest ziemią uświęconą, miejscem pracy i wypoczynku, ale też praktyk magicznych. Pole ma własną podmiotowość, zostało bowiem nazwane. Najważniejszą częścią owej podmiotowości jest człowiek, który, dzięki swym przodkom, został doń przypisany. O podmiotowości pola świadczy też traktowanie ziemi jako matki-żywicielki. W ostatnich dziesięcioleciach społeczno-kulturowe transformacje wiejskiej przestrzeni nieco zmodyfikowały wizerunek chłopskiego pola, ale nie zmieniły jego wartościowania – zawsze wysokiego i bardzo pozytywnego.
creator: Halina Kurek
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 253
ending page: 264
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/17

Halina Irena Pelc (Pelcowa) z domu Bartnik – w kręgu imienia i nazwiska Jubilatki
type: item
description: Celem artykułu jest przede wszystkim przedstawienie etymologii imion i nazwisk Jubilatki, a także sposobu funkcjonowania tych onimów zarówno w ujęciu historycznym, jak i współcześnie. Materiał źródłowy do analizy został ekscerpowany ze słowników języka polskiego: etymologicznych, ogólnych (tj. objaśniających: historycznych i współczesnych), gwarowych, frazeologicznych i onomastycznych.
creator: Renata Marciniak-Firadza
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 265
ending page: 281
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/18

Ten, który wie, mówi i czyni – specyfika leczenia chorób utrwalona w nazwach ludowych uzdrowicieli
type: item
description: W artykule skupiono się na nazwach osób, którym w kulturze tradycyjnej przypisywano zdolność używania mocy nadprzyrodzonych do uzdrawiania ludzi. Zamiarem autorki było nie tylko pokazanie związków między imionami osób dokonujących uzdrawiania a myśleniem ludowym o chorobie, jej przyczynach i metodach leczenia, ale także wydobycie tego, co jest utrwalone w nazwach i odnosi się do najważniejszych cech, którymi obdarzeni byli uzdrowiciele w kulturze ludowej. Walka z chorobą wymaga podjęcia konkretnych działań, przede wszystkim magicznych. Chociaż materiał w artykule nie przedstawia wszystkich nazw ludowych uzdrowicieli, należy zauważyć, że leczeniem zajmowali się wyłącznie ludzie, którzy wyróżniali się odpowiednimi umiejętnościami i wiedzą. Dużą wagę przywiązywano również do działającego słowa i wykonywanych czynności, ponieważ w nazwach ludowych uzdrowicieli znajdują się ślady potwierdzające charakter rytualnego leczenia, w którym wiedza była równie ważna jak mówienie i działanie. Wszystkie te czynniki przyczyniały się do powodzenia aktu uzdrawiania.
creator: Marzena Marczewska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 283
ending page: 300
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/19

"Jest sobie biały świat, a w tym świecie żółty kwiat…" dystorsja czy spojrzenie przezierne w polskim ludowym obrazie świata?
type: item
description: Obraz świata utrwalony w polszczyźnie potocznej i ludowej jest nie tylko bardzo rozbudowany, ale też wewnętrznie zróżnicowany i nawet pełen sprzeczności. Na jego kształt mogą mieć wpływ takie czynniki, jak: (1) sam przedmiot postrzegania i konceptualizacji, (2) obecność w polskiej kulturze modeli świata stanowiących refleksy nawarstwiających się na siebie różnych historycznych formacji kulturowych, (3) konwencje gatunkowe i (4) zróżnicowanie czasowe przekazów oraz (5) bazowanie w relacjach na różnych typach wiedzy (stricte ludowej i oficjalnej, naukowej). Przy wielości cech składających się na polski potoczny i ludowy obraz świata powstaje pytanie, czy mamy w nim do czynienia z dystorsją czy może przeciwnie – z przeziernym postrzeganiem świata. Rekonstrukcja obrazu świata – odbywająca się najpierw „bez pominięcia detali”, ale z nastawieniem na odtworzenie cech relewantnych językowo i kulturowo, pozwala dotrzeć do „fundamentów” widzenia, do „podstawowej idei”, o której mowa w Empuzjonie Olgi Tokarczuk. Wejściem na ten „wyższy” poziom w widzeniu świata jest poziom symboliki, czyli tego, jakie inne wyobrażenia są reprezentantami świata w ramach większego układu znaków oraz jakie inne emblematy pozostają ze światem w mniej lub bardziej wyraźnych powiązaniach i przejmują pewne jego cechy i funkcje. Symbolika zestawiona łącznie dostarcza argumentów, że świat w ludowych „narracjach” przyjmuje wymiary: przestrzenny, przedmiotowy, humanistyczny i społeczny, etyczny oraz aksjologiczny. Z kolei wymiary świata składające się na jego obraz pozwalają też wnioskować o podmiocie „patrzącym” i wydobyć przyjmowane przez niego punkty widzenia: pielgrzyma, wygnańca, tułacza lub wędrowca, a dalej – globalną ideę podmiotu dynamicznego, pozostającego w ciągłym ruchu: kogoś, kto (1) znalazł się w/na świecie nie z własnej woli (wygnaniec), (2) nie ma w świecie swojego stałego miejsca (tułacz), (3) przemieszcza się w wyznaczonym kierunku (wędrowiec), (4) a jego wędrówka ukierunkowana jest na…
creator: Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 301
ending page: 319
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/20

Zwyczaje kulinarne w okresie od tłustego czwartku do Wielkiej Soboty w języku i kulturze mieszkańców Konina i okolic
type: item
description: W artykule zaprezentowano materiał zebrany w czasie badań terenowych w latach 2018–2023 na terenie powiatu konińskiego i w kilku punktach przyległych. Rozmowy prowadzone były według kwestionariusza tematycznego poświęconego kuchni i kulinariom. Analizie poddano wyekscerpowane z transkrypcji partie dotyczące potraw odświętnych (zwyczajowych i obrzędowych) pojawiających się w okresie od tłustego czwartku do Wielkiej Soboty. Celem artykułu jest zaprezentowanie zebranego materiału w ujęciu tematycznym, uwzględniającym przy tym ewentualne różnice geograficzne (pomiędzy zbadanymi punktami) oraz chronologiczne (pomiędzy czasem ze wspomnień informatorów oraz współczesnością). Zakończenie zawiera podsumowanie oraz uwagi na temat budowy, etymologii i geografii analizowanych jednostek.
creator: Błażej Osowski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 321
ending page: 332
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/21

Kilka słów o moich rodzinnych lasowiackich gwarach
type: item
description: Artykuł dotyczy ewolucji gwar Puszczy Sandomierskiej. Autor, autochton mówiący gwarą Górna, porównał swoje współczesne badania tej gwary ze stanem sprzed 50 lat, kiedy rozpoczynał obserwacje dialektologiczne. Wnioski dotyczą ewolucji gwary, jej stopniowego zaniku i zjawisk kulturowych, które sprzyjały tym procesom.
creator: Kazimierz Ożóg
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 333
ending page: 343
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/22

Gwarowa leksyka ekspresywna odnosząca się do człowieka – analiza wybranych przykładów z południowej Małopolski w perspektywie odbiorczej
type: item
description: Artykuł dotyczy perlokucyjnego wymiaru ekspresywnego słownictwa wartościującego stosowanego na polskiej wsi. Materiałem egzemplifikacyjnym jest słownictwo ekspresywne pozyskane w południowej Małopolsce (gwary pasa pogórskiego) w drodze badań terenowych, kwestionariuszowych oraz kwerend literaturowych. Przywołane zostały konteksty użycia wyrazów zabarwionych wartościująco wraz z opisem reakcji adresatów oraz wypowiedzi mieszkańców dotyczące siły oddziaływania poszczególnych ekspresywizmów. Analiza pokazuje, że wartościujący składnik znaczenia wyrazów wiąże się ściśle z systemem aksjonormatywnym społeczności wiejskiej, a szczególna moc perlokucyjna (przede wszystkim potencjał obrażania) poszczególnych określeń człowieka jest uwarunkowana kulturowo. Jako wyjątkowo obraźliwe mieszkańcy badanych wsi wskazują głównie ekspresywizmy konotujące biedę, niezaradność, lenistwo, kłamstwo i plotkarstwo oraz zarozumialstwo i brak życzliwości.
creator: Anna Piechnik
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 345
ending page: 360
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/23

O kilku neoregionalizmach związanych z transportem miejskim w Poznaniu
type: item
description: Artykuł dotyczy kilku regionalnych neologizmów związanych z transportem publicznym, które pojawiły się w XXI wieku w gwarze miejskiej Poznania. W 2014 roku wprowadzono w stolicy Wielkopolski system elektroniczny pod nazwą Poznańska Elektroniczna Karta Aglomeracyjna, od której utworzono skrótowiec PEKA. Autorki omawiają i ilustrują cytatami z internetu kolejno sam leksem PEKA oraz wyrażenia karta PEKA, aplikacja PEKA (od 2023 roku), konto PEKA, wyraz tPortmonetka, zwroty odbić – odbijać kartę PEKA, odbić – odbijać kartę, odbić – odbijać PEKĘ, odbić – odbijać tPortmonetkę i czasownik odbić się w znaczeniu ‘odbić kartę PEKA, PEKĘ, tPortmonetkę’, które w związku z tym systemem pojawiły się w polszczyźnie mieszkańców Poznania. Wszystkie te wyrazy i połączenia wyrazowe są powszechnie używane w lokalnych tekstach oficjalnych i potocznych. Świadczy to o wadze gwary miejskiej Poznania jako odzwierciedlającego zmiany współczesnej aglomeracji składnika kulturowego pejzażu miasta.
creator: Anna Piotrowicz-Krenc
creator: Małgorzata Witaszek-Samborska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 361
ending page: 368
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/24

"Na wszystko jest przysłowie". Kształtowanie się semantyki leksemu "przysłowie" w polszczyźnie ogólnej i dialektalnej
type: item
description: Artykuł dotyczy kształtowania się zakresu semantycznego leksemu przysłowie w polszczyźnie ogólnej i dialektalnej. Okazuje się, że od początku był to leksem wieloznaczny. Notowano go nie tylko w znaczeniu ‘wyrażenie lub zdanie utrwalone w tradycji ustnej, wyrażające jakąś myśl ogólną, wskazówkę, przestrogę lub komentarz jakiejś sytuacji’, ale też jako określenie: opowieści, opowiadania; opinii, sądu ogółu, zwykle negatywnego; złośliwej uwagi, docinka, przytyku; przydomka, przezwiska; wyrażenia lub zdania albo wyrazu nawykowo wtrącanego przez kogoś do wypowiedzi; przysłówka (część mowy); a ponadto w gwarach – wyrazu lub konstrukcji składniowej oraz właściwego komuś zwyczaju, nawyku związanego z mówieniem. Dopiero w XX wieku wyraz się ujednoznacznił, co wyraźnie widać w polszczyźnie ogólnej.
creator: Emil Popławski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 369
ending page: 379
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/25

Język wobec tożsamości społeczno-kulturowej i weryzmu literackiego. Nad śląską edycją "Tkaczy" ("Tkŏczy") Gerharta Hauptmanna
type: item
description: W artykule podjęto kwestie wybranych aspektów śląskiego wydania dramatu Gerharta Hauptmanna Tkacze. W przekładzie Mirosława Syniawy postacie posługują się językiem polskim lub śląskim w zależności od swojej przynależności społecznej. Wariant śląski oddaje specyfikę egzystencji tkaczy – biedę, nędzę, głód, choroby i wyczerpanie – ale znajduje zastosowanie również w bardziej podniosłych kontekstach komunikacyjnych, takich jak kontakt ze sferą sacrum. Werystyczny charakter komunikacji odzwierciedla także wykorzystanie wyrażeń idiomatycznych, leksyki ekspresywnej oraz stylistyczne opracowanie nazw własnych. Wnioski przedstawione w artykule prowadzą do stwierdzenia, że śląskie wydanie dramatu Tkacze (Tkŏcze) stanowi ważny i wartościowy tekst dla współczesnych badań humanistycznych, w tym językoznawczych. Jego warstwa językowa ma szczególne znaczenie zarówno ze względu na werystyczny i mimetyczny charakter przedstawionego świata – osadzonego w polskim i śląskim (w wersji oryginalnej w niemieckim i śląskim) kontekście kulturowym – jak i ze względu na podejmowane w nim tematy oraz możliwe interpretacje związane z tożsamością śląską. Lektura dramatu Gerharta Hauptmanna w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy ukazuje wartość takich działań translatorskich, ponieważ rzucają one nowe światło na rozmaite kwestie w obrębie złożonej kultury ukształtowanej przez wielowiekową, skomplikowaną historię.
creator: Artur Rejter
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 381
ending page: 391
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/26

Warmińska gwara wsi Bredynki w wymiarze dialektologii historycznej
type: item
description: Przedmiotem artykułu jest warmińska gwara wsi Bredynki. Zostanie ona omówiona na podstawie materiałów dialektalnych – XIX-wiecznej ankiety do Niemieckiego atlasu językowego i zapisów z badań terenowych prowadzonych w latach pięćdziesiątych XX wieku. Zestawianie historycznych materiałów dialektalnych jest rzadko stosowaną metodą w opracowaniach gwarowych, ponieważ nie ma wystarczająco wielu źródeł, które ukazywałyby stan języka lokalnego z tej samej miejscowości w różnych okresach jego rozwoju. W tekście wskazano cechy fonetyczne, które pojawiają się w obu źródłach – brak mazurzenia (oznaczany w różny sposób), asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, przejście -ar- w -er-, ja- w je-, cofnięcie artykulacji y do u w formach czasownikowych. W obu tekstach wystąpiły te same wyrazy, charakterystyczne dla obszaru Warmii (i terenów sąsiadujących), np. gbur ‘gospodarz’, kołacz ‘ciasto’, draszować ‘młócić’. Zapisy z lat pięćdziesiątych XX wieku dostarczają interesujących materiałów z zakresu słownictwa z różnych działów tematycznych, m.in. obróbki lnu, odzieży, budownictwa. Porównanie obu zbiorów materiałów gwarowych pokazało niezmienność gwary warmińskiej jednej ze wsi w ciągu dziesięcioleci. Jednocześnie taka konfrontacja daje możliwość retrospektywnego spojrzenia na zjawiska dialektalne.
creator: Dorota Krystyna Rembiszewska
creator: Janusz Siatkowski
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 393
ending page: 402
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/27

Elementy wschodniosłowiańskie w tekście "Dziadów" Adama Mickiewicza
type: item
description: W artykule omówiono elementy wschodniosłowiańskie i ich rolę w tekście Dziadów Adama Mickiewicza, przedstawiając je w różnych grupach semantycznych. Są to nie tylko genetyczne pożyczki z języków wschodniosłowiańskich, ale również tzw. tekstowe, stylistyczne wschodniosłowianizmy, konotujące realia związane z Rosją carską. Te drugie nie mają genezy wschodniosłowiańskiej (są to np. latynizmy czy germanizmy), ale były one powszechnie znane i używane w zaborze rosyjskim, łączą się z despotyczną, bezwzględną władzą caratu. Są to leksemy swoiste, nacechowane, związane z historią i kulturą, jednoznacznie kojarzone z zaborcą.
creator: Elżbieta Rudnicka-Fira
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 403
ending page: 418
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/28

Przydatność "Słownictwa ludowego…" Karola Dejny do badań nad leksyką z zakresu budownictwa
type: item
description: W artykule zostało podjęte zagadnienie przydatności zbioru leksykograficznego Karola Dejny pt. Słownictwo ludowe z terenu byłych województw kieleckiego i łódzkiego (1974–1985) do badań nad leksyką z zakresu budownictwa. Zalety słownika to: bogactwo ilościowe i jakościowe leksyki (opracowanie zawiera ok. 600 wyrazów z zakresu budownictwa, tworzących wielopiętrowe pole tematyczne), znaczny zasób synonimów i polisemów oraz rozbudowany system odsyłaczy między hasłami. Podstawowymi mankamentami z perspektywy badacza leksyki są: system definicji zawartych w Słownictwie ludowym… (liczne definicje sygnowane skrótem ‘ts.’, odsyłające do znaczeń ogólnopolskich, definicje synonimiczne oraz niekiedy zbyt ogólne definicje realnoznaczeniowe), niedostatki dokumentacji tekstowej poświadczającej użycie wyrazów, a ponadto pewne niekonsekwencje w opracowywaniu ciągów synonimicznych.
creator: Katarzyna Sicińska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 419
ending page: 435
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/29

Ze współczesnych gwar wielkopolskich: oboczność typu "pozywać // nazywać"
type: item
description: W artykule podjęta została próba opisu funkcjonowania rzadkich już form gwar wielkopolskich określających nominacje – typu nazywać i pozywać. Główna uwaga koncentruje się na śledzeniu żywotności typu pozywać, formy notowanej już praktycznie tylko w wypowiedziach (naj)starszych mieszkańców wielkopolskich wsi. Wprowadzony do korpusu materiał terenowy opatrzony informacjami zawierającymi między innymi datę urodzenia rozmówcy oraz miejscowość jego zamieszkania pozwala śledzić żywotność analizowanych form wraz z określeniem reprezentacji pokoleniowej ich użytkowników. Typ pozywać współcześnie (po roku 2000) z różną intensywnością notowany bywa jeszcze praktycznie w przeważającej części Wielkopolski, a używający go mieszkańcy wsi reprezentują pokolenie już odchodzące. W artykule odnotowano także sporadyczne zapisy typu nazwisko o odmiennej od języka ogólnego semantyce ‘nazwa’.
creator: Jerzy Sierociuk
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 437
ending page: 449
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/30

Z dialektologią za pan brat, a nawet na Ty
type: item
description: Artykuł omawia pochodzenie i rozwój znaczeniowy dwóch frazeologizmów: być z kimś, czymś za pan brat oraz być z kimś, czymś na ty. Oba frazeologizmy wywodzą się z dawnych formuł zwracania się do adresata i obyczajów językowych polskiej szlachty. Swoją dzisiejszą postać i funkcje przyjęły w wyniku metaforyzacji składnika wysokiej pozycji społecznej oraz pozytywnych kulturowych konotacji prestiżu i elitarności.
creator: Kazimierz Sikora
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 451
ending page: 464
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/31

Słownictwo związane z organizacją i życiem wsi w "Obrazkach stanu włościan litewskich do ich usamowolnienia to jest do roku 1864" Adama Bućkiewicza
type: item
description: Obrazki stanu włościan litewskich do ich usamowolnienia to jest do roku 1864 są dziełem ze wszech miar interesującym, budzącym szacunek ze względu na autentyzm i drobiazgowość opisu realiów wiejskich. Autor tekstu – Adam Bućkiewicz – przedstawia tu wielowątkowy i wielopłaszczyznowy obraz wsi sokólskiej. W niniejszym artykule przedmiotem analizy stanie się leksyka wyekscerpowana z rękopisu przygotowanego do druku przez Andrzeja Garbuza i Radosława Tumiela ze Stowarzyszenia Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Sokólszczyzny „Sakolczyna”, a dotycząca nazw: osób (w tym również urzędników i przedstawicieli Kościoła), sprzętów i urządzeń domowych, zwyczajów i obrzędów, terenów i części pól, miar i wag, pomieszczeń, odzieży i tkanin oraz potraw i napojów.
creator: Urszula Sokólska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 465
ending page: 479
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/32

O bułgarsko-polskiej asymetrii w rozwoju leksyki pochodzenia prasłowiańskiego (na przykładzie wybranych bułgarskich słów gwarowych i ich odpowiedników w języku polskim)
type: item
description: Obiektem rozważań są wybrane bułgarskie i polskie wyrazy o wspólnym pochodzeniu prasłowiańskim, ale o asymetrycznym funkcjonowaniu. Jednostki bułgarskie mają zasięg regionalny, natomiast ich odpowiedniki w języku polskim należą do aktywnego słownictwa ogólnego. Celem badania jest ukazanie różnych relacji w zakresie formy i semantyki między bułgarskimi i polskimi wyrazami, a także wyciągnięcie wniosków dotyczących czynników, które na nie wpłynęły. Analiza pokazała, że zarówno pod względem formy, jak i semantyki omawiane leksemy bułgarskie i polskie są całkowicie lub częściowo zbieżne. W większości wypadków występują różnice formalne i znaczeniowe. W stosunku do prasłowiańskiego wyrazu źródłowego czasem polska, a czasem bułgarska jednostka językowa pozostaje w bliższej relacji semantycznej. Obserwowana bułgarsko-polska asymetria leksykalna w zakresie rozwoju leksyki wspólnego pochodzenia prasłowiańskiego jest wynikiem współdziałania czynników o rozmaitym charakterze, w tym: kontaktów międzyjęzykowych, specyfiki kształtowania się języka literackiego, wewnętrznych procesów językowych i innych.
creator: Petar Sotirov
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 481
ending page: 490
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/33

"Drzewo takie nieszczęśliwe…" o idei kategoryzowania w kulturze ludowej na przykładzie osiki
type: item
description: Kategorie kulturowe są składnikami obrazu świata przetworzonego przez ludzkie zmysły i kulturę. Mają charakter społeczny. Nie istnieją same w sobie i same dla siebie. Są przez społeczeństwo tworzone i przekształcane, i zostawiają głęboki ślad w jego pamięci oraz języku. Zadaniem językoznawstwa kognitywnego jest z płaszczyzny językowej dokonać rekonstrukcji świata doświadczanego i projektowanego przez człowieka jako członka określonej wspólnoty, a kluczową kwestią są mechanizmy kategoryzacji. W artykule przyjęto, że jedną z idei kategoryzowania jest anomalia, tj. zjawisko niemieszczące się w określonej normie. Anomalie stają się podstawą systematyzacji oraz źródłem negatywnych stereotypów. Przykładem jest osika (Populus tremula), która w polskiej kulturze ludowej jest drzewem grzesznym, nieszczęśliwym. Przyczyną jej kulturowego napiętnowania jest, jak się wydaje, to, że jej liście nieustanie, nawet podczas bezwietrznej pogody, drżą. Jest to cecha nietypowa dla innych drzew i zarazem najsilniej ustabilizowana w obrazie osiki, co utrwalają jej nazwy, frazeologia, legendy oraz dane z płaszczyzny wierzeniowo-symbolicznej. W świetle analizowanego materiału osika jawi się w polskiej kulturze ludowej przede wszystkim jako drzewo, które drży z obawy o siebie, nie solidaryzuje się ze światem w obronie życia. Jest symbolem nieszczęścia, egoizmu i grzechu.
creator: Joanna Szadura
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 491
ending page: 504
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/34

Profilowanie Kujawsko-Pomorskiego w przewodniku turystycznym "Bydgoszcz i okolice" (na przykładzie profili estetyzacyjnego i estetycznego)
type: item
description: Celami artykułu są opis i analiza lingwistyczna dwu wybranych profili Kujawsko-Pomorskiego, związanych z wartościami estetycznymi (pięknem i ładnością), tj. profilu estetyzacyjnego oraz profilu estetycznego. Materiał badawczy wyekscerpowano z najnowszego kompaktowego przewodnika po Bydgoszczy i okolicach, wydanego w 2021 roku. Na podstawie zgromadzonych danych można przyjąć, że region bydgoski to przede wszystkim przestrzeń wypełniona pięknymi obiektami. Jest to rezultat dominacji myślenia wizualnego, zmysłowego, nastawionego na wrażenia estetyczne. Wskazane profile estetyzacyjny oraz estetyczny dominują w literaturze przewodnikowej, będąc najbardziej wyrazistymi wykładnikami pozytywnego wartościowania.
creator: Małgorzata Święcicka
creator: Monika Peplińska
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
license: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-18
publication date: 2025-12-18
volume: 73
starting page: 505
ending page: 517
doi: 10.26485/RKJ/2025/73/35