Strefowość rzeźby i zjawiska peryglacjalne na Ziemi Torella (Spitsbergen)
DOI:
https://doi.org/10.26485/BP/1957/5/5Słowa kluczowe:
procesy peryglacjalne, poligony tundrowe, soliflukcja, materiał kongeliflukcyjnyAbstrakt
Przedstawiono syntetycznie przegląd strefowego rozmieszczenia zjawisk peryglacjalnych na Ziemi Torella na podstawie obserwacji dokonanych w czasie polskiej wyprawy na Spitsbergen w roku 1934. Autor włącza do zjawisk peryglacjalnych formy mikroreliefu związane z obecnością lodu morskiego. Istotną rolę w kształtowaniu rzeźby peryglacjalnej obok zmarzliny odgrywają śniegi i lody wieloletnie, przetrwale poniżej dolnej granicy wiecznych śniegów. Występują one przy krawędziach na zboczach dolin i w obniżeniach nisz korazyjnych. Mało znaną odmianą śniegów i lodów wieloletnich są lody pokrywające sandry niektórych lodowców. Wbrew istniejącej opinii, na Spitsbergenie istnieją dobrze wykształcone i rozwijające się współcześnie poligony tundrowe typu tajmyrskiego. Poligony kamieniste natomiast występują rzadko i mają charakter subfosylny. Jest to jeden ze wskaźników odbywających się tutaj zmian klimatycznych.
Na obszarze nie pokrytym przez lodowce stwierdza się na Ziemi Torella wyraźną strefowość. U dołu leży pas tundry wilgotnej z rozwiniętą soliflukcją; wyżej występuje tundra gruzowa pokryta materiałem kongeliklastycznym. Strefa ta wyżej przechodzi w obszar grubogruzowy z gołoborzami i rozsypiskami ostrokrawędzistych, dużych brył piaskowców i odłamków łupków. Materiał ten pojawia się w pasie odpowiadającym dolnej granicy wiecznych śniegów na lodowcach (370-420 m n.p.m.). Stwierdza się tu żywą działalność eoliczną zaznaczającą się w występowaniu graniaków i kriokonitu.
Na zboczach, powyżej linii wiecznych śniegów silnie rozwinięte są żleby korazyjne; w ich górnych częściach znajdują się nisze śnieżne, które stopniowo rozwijają się w lodowce zboczowe. Powyżej 700-750 m n.p.m. zbocza są rzeźbione głównie przez lawiny śnieżne tworzące doskonale rozwiniętą sieć równoległych. bruzd. Na grzbietach i graniach odbywa się przy udziale geliwacji wypreparowywanie strukturalne. Dominują tu czynne, przede wszystkim wzdłuż szczelin makro-kliważu, procesy geliwacji, które doprowadzają do oddzielania się dużych części ścian skalnych. W centralnej części Ziemi Torella pokrycie lodem i śniegiem osiąga wysoki stopień (97%) i powstają tu duże płaskowyże lodowe.
Bibliografia
1. Andersson, J. G., 1906 - Solifluction, a component of subaerial denudation. Jour. Geol., vol. 14.
2. Beskow, G., 1930 - Erdfliessen und Strukturboden der Hochgebirge im Licht der Frosthebung. Geol. Foren. i Stockholm Forhandl., Bd. 52.
3. Boye, M., 1950 - Glaciaire et periglaciaire de l'ata Sund Nord-oriental, Groenland. Exped. Polaires Franc., 1, Paris.
4. Boye, M.,1952 - Gelivation et cryoturbation dans le Massif du Mont-Perdu (Pyrenees Centrales). Pirenaos, nr 23, vol. 8, Inst. Est. Pirenaicos, Zaragoza.
5. Bryan, K., 1928 - Glacial climate in non-glaciated regions. Jour. Sci., t. 16.
6. Bryan, K., 1946 - Cryopedology - the study of frozen ground and intensive frost action with suggestions on nomenclature. Am. Jour. Sci., vol. 244.
7. Bryan, K., 1946 - Permanently frozen ground. Military Engr., t. 38, no 246.
8. Bryan, K., Albritton, C. C., Jr., 1943 - Soil phenomena as evidence of climatic changes. Am. Jour. Sci., t. 241.
9. Bunge, A. A., 1902 - Einige Worte zur Bodeneisfrage. Zapiski Mineral Obszczestwa, ser. 2, czast. 40, wyp. 1.
1O. Budel, J., 1936- Die quantitative Bedeutung der periglazialen Verwitterung, Abtragung und Talbildung in Mitteleuropa. C. R. de la III e Conf. de l'INQUA, Wien.
11. Budel, J., 1944 - Die morphologischen Wirkungen des Eiszeitklimas im gletscherfreien Gebiet. Geol. Rundschau, (Dil.-Geol. u. Klimaheft), Bd. 34.
12. Budel, J., 1948 - Die klima-morphologischen Zonen der Polarlander. Erdkunde, Bd. 2.
13. Cailleux, A., 1945 - Cryoturbation et climat humide. A. F. A. S. Congr. Paris, t. 3, Paris.
14. Cailleux, A., Taylor, G., 1954 - Cryopedologie. Etude des sals gelćs. Exped. Polaires Franr., 4, Paris.
15. Corbel, J.,1953 - Problemes de morphologie periglaciaire au Spitzberg. Rev. Geogr. Lyon, vol. 28.
16. Dylik, J., 1951 - Same periglacial structures in Pleistocene deposits of Middle Poland. Bull. Soc. Sci. et Lettr. Łódź, vol. III, 2.
17. Dylik, J.,1953 - O peryglacjalnym charakterze rzeźby środkowej Polski (resume: Du caractere periglaciaire de la Pologne centrale). Acta Geogr. Univ. Lodz., nr 4.
18· Grigoriew, A. A.,1924 - Gieołogija i rielief Bolszjezjemielskoj tundry i swiazannyje s nimi problemy (Geologie et relief de la toundra de Bolchezemel et les problemes qui en decoulent). Trudy Sjewiernoj Nauczn.-Promysłowoj Ekspiedicji, wyp. 22, Moskwa.
19. Grigoriew, A. A., 1925 - Die Typen des Tundra-Mikroreliefs vbn Polar-Eurasien, ihre geographische Verbreitung und Genesis. Geogr. Ztschr., Jhg. 31.
20. Grigoriew, A. A. - Subarktika (Subarctique). Moskwa-Leningrad 1946.
21. Gripp, K.,1927 - Beitrage zur Geologie von Spitzbergen. Abhandl. Naturwiss. Ver. Hamburg, Bd. 21.
22. Gripp, K., 1929- Glaziologische und geologische Ergebnisse der Hamburger Spitzbergen-Expedition 1927. Abhandl. Naturwiss. Ver. Hamburg, Bd. 22.
23. Hamberg, A., 1915 - Zur Kenntnis der Vorgange im Erdboden beim Gefrieren und Auftauen, sowie Bemerkung uber die erste Kristallisation des Eises im Wasser. Geol. Foren. i Stockholm Forhandl., Bd. 37.
24. Hogbom, B., 1914 - Uber die geologische Bedeutung des Frostes. Bull. Geol. Inst. Upsala, vol. 12.
25. Jaczewski, L., 1889 - O wieczno-mierzłoj poczwie Sibiri (Au sujet du sol gele en Siberie). Izwiest. Russk. Gieogr. Obszcz., t. 25, wyp. 5.
26. Jahn, A., 1947 - Studia nad spękaniami skał i mikroreliefem glacjalnym w Zachodniej Grenlandii (summary: Studies on jointing of rocks and glacial microrelief in Western Greenland). Ann. Univ. M. Curie-Skłodowska, sectio B, vol. 2.
27. Jahn, A.,1948 - Badania nad strukturą i temperaturą gleb w Zachodniej Grenlandii (summary: Research on the structure and temperature of the soils in Western Greenland). Rozpr. Wydz. Mat.-Przyr. PAU, t. 72, dz. A, ser. 3, t. 32, nr 6, Kraków.
28. Leffingwell, E. K., 1915 - Ground-ice wedges, the dominant form of ground-ice on the north coast of Alaska. Jour. Geol., vol. 23.
29. Łoziński, W., 1912 - Die periglaziale Fazies der mechanischen Verwitterung. C. R. XI Int. Geol. Congr. Stockholm 1910.
30. Markow, K. K., 1948 - Osnownyje problemy gieoniorfołogii (Problemes principaux de geomorphologie ). Moskwa.
31. Nansen, F., 1921 - Spitzbergen. Leipzig.
32. Obruczew, S., 1938 - Szachmatnyje (ortogonalnyje) formy w obłastiach wiecznoj mierzłoty (Formes orthogonales dans les zones du pergelisol). Izwiest. Gos. Gieogr. Obszcz., t. 70.
33. Orvin, A. K., 1942 - Om dannelse av structurmark. Norsk Geogr. Tidsskrift, t. 9.
34. Poser, H., 1932 - Einige Untersuchungen zur Morphologie Ostgronlands. Medd. Om Gronland, Bd. 94.
35. Rink, M.,1877 - Danisch Greenland, its People and its Products. London.
36. Różycki, S. Z., 1935 - Wyprawa na Spitsbergen w 1934 roku (resume: Expedition polonaise a Spitsberg en 1934). Przegl. Geogr., t. 15.
37. Różycki, S. Z., 1936 - Ziemia Torella, teren działania Polskiej Wyprawy Polarnej na Spitsbergen 1934 (La Terre de Torell, Terrain de travail de l'expedition polaire polonaise au Spitsberg en 1934). Taternik, 20, Kraków.
38. Różycki, S. Z., 1937 - Arktyka (Arctique). Wielka Geogr. Powszechna, Warszawa.
39. Sumgin, M. I., 1937- Wiecznaja mierzłota poczwy w priediełach SSSR (Pergelisol sur le territoire de l'U.R.S.S.). Moskwa-Leningrad.
40. Sumgin, M. I., Kaczurin S. P., Tołstichin N. I., Tumel, W. F., 1940 – Obszczeje mierzłotowiedienije (Connaissances generales concernant le sol gele). MoskwaLeningrad.
41. Toll, E., 1900 - Iskopajemyje ledniki Nowosibirskich ostrowow (Les glaciers fossiles aux Iles de la Nouvelle Siberie). Petersburg.
42. Tricart, J. - Le modele des pays froids, fasc. 1: Le modele periglaciaire. Cours de geomorphologie, 2e partie, fasc. I, CDU, Paris.
43. Troll, C., 1944 - Strukturboden, Solifluktion und Frostklimate der Erde. Geol. Rundschau, (Dil.-Geol. u. Klimaheft), Bd. 34.
44. Troll, C., 1947 - Die Formen der Solifluktion und die periglaziale Bodenabtragung. Erdkunde, Bd. 1.
45. Walczak, W., 1948 - Gleby strukturalne w Karkonoszach (summary: Structural soils in the Karkonosze). Przegl. Geogr., t. 21.
46. Wołłosowicz, K. A., 1915 - Mamont ostrowa B. Liachowskogo (Le mammouth de l'ile de Bolchoi Lakhovsky). Zapiski Minierałogicz. Obszcz., sjer. 2, no 50, Petersburg.
47. Zawadzki, A., Zagrajski, S., 1936 - Prace geodezyjne Polskiej Wyprawy Polarnej na Spitsbergen w 1934 roku (resume: Expedition Polonaise a Spitsberg en 1934 ). Wiadomości Służby Geogr.
