Prześladowania chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim – analiza prawno-historyczna w perspektywie "ius Romanum" i idei "dignitas humana"
DOI:
https://doi.org/10.26485/SPE/2026/139/1Słowa kluczowe:
pax deorum, crimen maiestatis, edykty Dioklecjana, ad bestias, męczeństwo, wolność sumieniaAbstrakt
Przedmiot badań: Analiza historyczno-prawna rzymskich prześladowań chrześcijan ze szczególnym uwzględnieniem praktyk ad bestias, obowiązującej kategorii superstitio oraz powiązania religii państwowej z ius publicum przez ideę pax deorum. Punktem wyjścia jest rozróżnienie pomiędzy penalizowaniem przekonań a sankcjonowaniem odmowy aktu lojalności o charakterze kultowym. Ujęcie to pozwala precyzyjnie uchwycić relację między porządkiem prawnym a oczekiwanym udziałem obywateli w kulcie publicznym.
Cel badawczy: Ustalić podstawy normatywne i administracyjne mechanizmu represji (reskrypty Trajana i Hadriana; edykt Decjusza i system libellorum; edykty tetrarchów 303–304), wyjaśnić logikę „testu ofiarniczego” jako narzędzia kontroli lojalności oraz pokazać, jak chrześcijańska interpretacja męczeństwa (imitatio Christi) współtworzyła historyczną drogę od statusowej dignitas do personalistycznej dignitas humana i kategorii wolności sumienia.
Metoda badawcza: Zastosowano metodę historyczno-prawną i hermeneutyczną: krytyczną analizę źródeł (m.in. Digesta, Pliniusz Młodszy, Euzebiusz, Laktancjusz; papirusy libellorum) w zestawieniu z literaturą historyczno-prawną i teologiczną. Uwzględniono zróżnicowanie regionalne stosowania edyktów (arbitrium namiestników) oraz różnice statusowe kar (ad metalla, konfiskaty, deportatio, ad bestias).
Wyniki: (1) W prawie rzymskim sankcjonowano nie „samą wiarę”, lecz odmowę uczestnictwa w kulcie publicznym interpretowaną jako naruszenie pax deorum i securitas rei publicae (crimen maiestatis). (2) Mechanizm „testu ofiarniczego” – powszechny za Decjusza i selektywny za Waleriana – zinstytucjonalizował kontrolę lojalności. (3) „Wielkie prześladowanie” Dioklecjana unormowało i nadało podstawy prawne istniejącej praktyce, choć jego egzekucja była regionalnie niejednolita. (4) Teologia męczeństwa przekształciła sens cierpienia: z narzędzia dyscypliny państwowej w świadectwo prawdy sumienia, co historycznie przygotowało grunt pod nowożytne ujęcie godności osoby. (5) Porównanie z reżimem ochrony praw człowieka ma charakter hermeneutyczny: odmienne ratio legis i ratio iuris uniemożliwiają prostą translację, ale ujawniają ciągłość sporów o granice przymusu religijno-obywatelskiego.
Liczba pobrań
Bibliografia
Amielańczyk K., Eusebius, „Historia Ecclesiastica” 4,9. Prawo rzymskie w obronie prześladowanych chrześcijan?, w: A. Dębiński, S. Jóźwiak (red.), Romanitas i christianitas. Stanislao Płodzień (1913–1962) in memoriam, Studia Prawnicze KUL 2014/1 (57), s. 7–27, Lublin.
Augustyn św., De civitate Dei (tekst pol. Państwo Boże), tłum. W. Kornatowski, Warszawa 1977.
Barnes T.D., Early Christianity and the Roman Empire, Variorum, London 1984.
Bauman R.A., Crime and Punishment in Ancient Rome, Routledge, London–New York 1996.
Beard M., North J., Price S., Religions of Rome, Vol. I: A History, Cambridge University Press, Cambridge 1998.
Benedykt XVI, Caritas in veritate, Pallotinum, Poznań 2009.
Biblia Tysiąclecia, wyd. IV, Poznań 1996.
Bihmeyer K., Tüchle H., Historia Kościoła, t. I, tłum. J. Klenowski, Warszawa 1971.
Bowersock G.W., Martyrdom and Rome, Cambridge University Press, Cambridge 1995.
Brown P., The Cult of the Saints: Its Rise and Function in Latin Christianity, University of Chicago Press, Chicago 2014.
Castelli E.A., Martyrdom and Memory: Early Christian Culture Making, Columbia University Press, New York 2007.
Chmiel A., Geneza i kształtowanie się zasad domniemania niewinności w rzymskim procesie karnym, Zeszyty Prawnicze 2024/24.3, Lublin, s. 5–26.
Cicero M.T., De officiis, tłum. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960.
Crook J.A., Law and Life of Rome, 90 B.C.–A.D. 212, Cornell University Press, Ithaca 1984.
Daniélou J., Marrou H.J., Historia Kościoła, t. I, tłum. M. Tarnowska, Wydawnictwo Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1984.
Demandt A., Die Spätantike: Römische Geschichte von Diokletian bis Justinian 284–565 n. Chr., C.H. Beck, München 1998.
Dębiński A., Jońca M., Leraczyk I., Łuka A. (red.), Korespondencja Pliniusza Młodszego z cesarzem Trajanem, t. 1–2, Lublin 2017.
Digesta Iustiniani, wyd. Th. Mommsen – P. Krüger, Weidmann, Berlin 1870.
Euzebiusz z Cezarei, Historia Ecclesiastica, tłum. A. Lisiecki, Pisma Ojców Kościoła, t. 3, Poznań 1924.
Frend W.H.C., Martyrdom and Persecution in the Early Church: A Study of Conflict from the Maccabees to Donatus, James Clarke & Co., Cambridge 2008.
Garnsey P., Ideas of Slavery from Aristotle to Augustine, Cambridge University Press, Cambridge 1996.
Grzywaczewski J., The Great Persecution and the Reconciliation of the Lapsi, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2015.
Harries J., Law and Empire in Late Antiquity, Cambridge University Press, Cambridge 1999.
Ignacy Antiocheński, List do Rzymian, Ojcowie Kościoła, tłum. A. Bober, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1965.
Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses, tłum. M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej, t. I, Warszawa 1975.
Kahlos M., Religious Dissent in Late Antiquity, 350–450, Oxford University Press, Oxford 2019.
Kant I., Uzasadnienie metafizyki moralności, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984.
Kosendiak A., Prześladowanie chrześcijan w Cesarstwie Wschodnim za czasów cesarza Dioklecjana w latach 284–313, Wrocław 2004 (praca magisterska nieopublikowana).
Kriegbaum B., Kościół prześladowany w pierwszym okresie swych dziejów, tłum. M. Banaszak, Communio 1987/7/ 5, s. 34–46.
Kubiak P., Damnatio ad bestias i inne kary wykonywane na arenie w antycznym Rzymie, Łódź 2014.
Kubiak P., Kara zesłania na przymusowe prace w kopalni (‘damnatio ad metalla’) w prawie rzymskim, Zeszyty Prawnicze 2023/23.4, s. 51–68.
Kumor B., Historia Kościoła, t. I, Lublin 2001.
Laktancjusz, De mortibus persecutorum, Pisma wybrane, tłum. J. Czuj, Wydawnictwo Ojców Kościoła, Poznań 1924.
Maritain J., Les droits de l’Homme et la Loi Naturelle, Editions de la Maison Française, Inc., New York 1942.
Markus R.A., Saeculum: History and Society in the Theology of St Augustine, Cambridge University Press, Cambridge 1970.
Mogen S.M., Women and Death Rituals in Late Antiquity: Forming the Christian Identity, Calgary 2012.
Moss C., The Myth of Persecution: How Early Christians Invented a Story of Martyrdom, Harper-Collins Publishers Inc, New York 2013.
Passio Perpetuae et Felicitatis, w: H. Musurillo (red.), The Acts of the Christian Martyrs, Oxford University Press, Oxford 1972.
Passio Polycarpi, w: Acta Martyrum, tłum. A. Lisiecki, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1924.
Pico della Mirandola G., Oratio de hominis dignitate; Heptaplus; De ente et uno; e scritti varied, Vallecchi, Firenze 1942.
Pierwsi świadkowie, w: Pisma Ojców Apostolskich, przekł. A. Świderkówna, [wstęp, komentarz i opracowanie] M. Starowieyski, Wydawnictwo M, Kraków 1998.
Pliniusz Młodszy, Listy (Epistulae), przeł. J. Schnayder, Antologia listu antycznego, Wrocław 1959.
Price S., Rituals and Power: The Roman Imperial Cult in Asia Minor, Cambridge University Press, Cambridge 1984.
Quasten J., Patrology, Ave Maria Press, Notre Dame 2005.
Ratzinger J., Wprowadzenie w chrześcijaństwo, tłum. Z. Włodkowa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2018.
Ratzinger J., Wykłady bawarskie z lat 1963–2004, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2013.
Rives J.B., The Decree of Decius and the Religion of Empire, Journal of Roman Studies 1999/89, s. 135–154, Cambridge.
Rives P., Religion and Authority in Roman Carthage: From Augustus to Constantine, OUP Oxford, Oxford 1995.
Sadowski P., Czy starożytni Rzymianie prześladowali tylko chrześcijan?, w: S.L. Stadniczeńko, S. Rabiej (red.), Urzeczywistnianie wolności przekonań religijnych i praw z niej wynikających, Opole 2012, s. 23–43.
Sobór Watykański II, Gaudium et spes, Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej TUM, Wrocław 2005.
Tacyt, Roczniki, tłum. S. Hammer, Warszawa 1957.
Tertulian, Apologetyk, tłum. J. Sajdak, Pisma Ojców Kościoła, t. 20, Poznań 1947.
Wilken R.L., The Christians as the Romans Saw Them, Yale University Press, New Haven 2003.
Wipszycka E., Kościół w świecie późnego antyku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1994.
Wipszycka E., Starowieyski M., Męczennicy, Ojcowie Żywi, t. 9, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991.
Wojtyła K., Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2011.
Strony internetowe
Bielecki M. (red. nauk.), Ograniczenia wolności religijnej w przestrzeni publicznej, t. 1, Warszawa 2024, https://aws.edu.pl/wp-content/uploads/2024/04/Ograniczenia-wolnosci-religijnej-t-I-1.pdf; stan na 3.12.2025 r.
Dębiński A., Jońca M., Łuka A., Leraczyk I., Korespondencja Pliniusza Młodszego z cesarzem Trajanem, Wydawnictwo KUL, 2017, https://www.researchgate.net/publication/370599633_Pliniusz_Mlodszy_Korespondencja_z_cesarzem_Trajanem_Tekst_i_tlumaczenie, stan na 9.11.2025 r.
Lucii Caecilii Liber ad donatum confessorem de mortibus persecutorum, Audivit dominus orationes tuas, Donate carissime, quas in conspectu eius per omnes horas fratrum nostrorum, qui gloriosa confessione sempiternam sibi coronam pro fidei meritis quaesierunt, https://www.thelatinlibrary.com/lactantius/demort.shtml; stan na 9.11.2025 r.
