Przemiany wybranych odcinków strefy brzegowej zbiornika Sulejowskiego
DOI:
https://doi.org/10.26485/AGL/2025/118/9Słowa kluczowe:
strefa brzegowa, sztuczny zbiornik, zmiany morfologiczne, akumulacja, abrazja, zdjęcia lotnicze, Zbiornik SulejowskiAbstrakt
Artykuł analizuje przemiany strefy brzegowej Zbiornika Sulejowskiego, po przeszło 50 latach eksploatacji. Ana-lizę przeprowadzono na podstawie zdjęć lotniczych z lat: 2004, 2009, 2015, 2021 oraz danych fotogrametrycznych, pozyska-nych z bezzałogowego statku powietrznego. Największą aktywnością wykazały się brzegi zlokalizowane w bezpośredniej stre-fie oddziaływania rzek zasilających zbiornik, szczególnie Pilicy i Luciąży, gdzie zaznaczał się proces akumulacji i przyrastania brzegów. Podnoszący się poziom aluwiów stabilizowany jest przez wkraczającą roślinność, której sukcesja wynosi miejscami nawet ponad 5 m na rok. W miarę oddalania się od źródeł transportowanego materiału, skala omawianego zjawiska maleje. Tempo przyrastania brzegów w środkowej i dolnej strefie zbiornika jest znaczne mniejsze. Działanie niszczące wody zazna-czyło się przeważnie punktowo, a abrazja nie miała istotnego wpływu na stan brzegów. Wśród wybranych odcinków testowych, były też takie, które wykazały się wysoką stabilnością i przez rozpatrywany okres pozostały w prawie nienaruszonym stanie. Analizowane odcinki brzegu zaklasyfikowano do typu akumulacyjnego i neutralnego. Zbiornik Sulejowski na znacznym frag-mencie strefy brzegowej osiągnął dojrzałe stadium rozwoju.
Bibliografia
Ambrożewski Z. 1998. Ogólna ocena 25 lat eksploatacji zbiornika wodnego Sulejów. Gospodarka Wodna 12: 440-443.
Ambrożewski Z. 2013. Budowa zbiornika wodnego Sulejów. Gospodarka Wodna 12: 457-464.
Banach M. 1981. Abrazja brzegów a zamulanie zbiornika Włocławek. Gospodarka Wodna 11–12: 283-287.
Banach M. 1988. Główne procesy a osady w strefie brzegowej zbiornika Włocławek. Przegląd Geograficzny 60: 267-299.
Banach M. 1994. Morfodynamika strefy brzegowej zbiornika Włocławek. Prace Geograficzne IGiPZ PAN 161. Wrocław–Warszawa–Kraków.
Banach M. 2004. Ewolucja strefy brzegowej zbiorników zaporowych. Dokumentacja Geograficzna IGiPZ PAN 31: 11-12.
Banach M. 2006. Changes in geomorphology of new shoreline after the filling of the Włocławek artificial lake. Prace Geograficzne UJ 116: 23-32.
Banach M., Spanilá T. 2000. Geodynamic evolution of water reservoir banks. Acta Montana, IRSM AS CR, Series A 15(116): 45-66.
Banach M., Grobelska H. 2003. Stan dynamiki brzegów zbiornika Jeziorsko. Słupskie Prace Geograficzne 1: 91-106.
Będkowski K., Jaskulski M. 2024. Changes in forest habitat types in the vicinity of Sulejów Reservoir, Pilica River, Poland. Acta Geographica Lodziensia 114: 97-109.
Brown E.A., Wu Ch.H., Mickelson D.M., Edil T.B. 2005. Factors controlling rates of bluff recession at two sites on Lake Michigan. Journal of Great Lakes Research 31: 306-321.
Brzeziński H. 1992. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, arkusz Sulejów. PIG, Warszawa.
Dąbkowski S.L. 1978. Wyniki wstępnych badań abrazji brzegu zbiornika Nysa. Gospodarka Wodna 10: 312-316.
Geoportal (Główny Urząd Geodezji i Kartografii). 2022. Online: https://www.geoportal.gov.pl/
(data ostatniego dostępu: 16.06.2022).
Grobelska H. 2006. Ewolucja strefy brzegowej zbiornika Pąkoskiego, Pojezierze Gnieźnieńskie. Prace Geograficzne IGiPZ PAN 205.
Heliasz Z. 2000. Zjawiska geodynamiczne w strefach brzegowych zbiorników Solina-Myczkowce i Tresna-Porąbka. W: S. Ostaficzuk (red.) Dynamiczna ocena i prognoza geologicznych zagrożeń wywołanych powodzią – na przykładzie Nysy Kłodzkiej, górnej Soły i górnego Sanu-Solinki. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków: 169-190.
Hillbricht-Ilkowska A. 2005. Ochrona jezior i krajobrazu pojeziernego – problemy, procesy, perspektywy. Kosmos 54(4): 285-302.
Jaskulski M., Szmidt A., Zbiciński I., Ziemińska-Stolarska A., Adamiec J. 2018. Konstrukcja mapy batymetrycznej na podstawie badań sonarowych sztucznego zbiornika wodnego na przykładzie Zalewu Sulejowskiego. Teledetekcja Środowiska 59: 5-12.
Kaczmarek H. 2010. Analiza zdjęć lotniczych oraz wyników pomiarów geodezyjnych w badaniach dynamiki strefy brzegowej sztucznych zbiorników wodnych – zbiornik Jeziorsko, rzeka Warta. Landform Analysis 13.
Kaczmarek H. 2018. Ewolucja strefy brzegowej nizinnych zbiorników zaporowych w warunkach dużych wahań poziomu wody na przykładzie zbiornika Jeziorsko na Warcie. Wyd. PAN IGiPZ, Warszawa.
Kaczmarek H., Tyszkowski S. 2009. Using of the aerial and ground photogrammetry in monitoring shore zone of Jeziorsko Reservoir (Warta River, Central Poland). Geomorphologia Slovaca et Bohemica 2: 7-12.
Kieras W., Majka J., Racinowski R. 1973. Próba określenia ilościowej charakterystyki abrazji na zbiorniku Solińskim. Gospodarka Wodna 4: 129-131.
Korolec H. 1968. Procesy brzegowe i zmiany linii brzegowej Jeziora Mikołajskiego. Prace Geograficzne IG PAN 73.
Kostecki M. 1975. Wstępne obserwacje nad transformacją brzegów zbiornika w Tresnej. Gospodarka Wodna 4: 144-145.
Kostuch R., Masłanka K., Szymacha A. 2005. Inicjacja abrazji brzegu zbiornika Domaniów. Acta Agrophysica 5(2): 307-313.
Kot K. 2003. Charakterystyka zlewni Pilicy, 30 lat zbiornika wodnego Sulejów. Gospodarka Wodna, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, Inspektorat Warszawa, nr 12/2003.
Kozielska-Sroka E., Michalski P., Zydroń T. 2010. Uwarunkowania geotechniczne i hydrodynamiczne transformacji północnej strefy brzegowej zbiornika Czorsztyn-Niedzica w trakcie jego eksploatacji. W: Pieniny – zapora – zmiany, Monografie Pienińskie 2: 63-82.
KZGW (Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej). 2022. Online: www.kzgw.gov.pl/files/mzp-mrp/zal1
(data ostatniego dostępu: 16.06.2022).
Majde A., Niepokulczycki M. 1972. Fotogrametryczny pomiar skutków abrazji na zbiornikach śródlądowych. Gospodarka Wodna 1: 11-16.
Majecki P. 2014. Wykorzystanie fotogrametrii bliskiego zasięgu w badaniach tempa erozji wybrzeży klifowych Zbiornika Jeziorsko (k. Sieradza). Przegląd Geologiczny 62(11): 744-747.
Michna A. 2008. 35 lat eksploatacji zbiornika Sulejów. Gospodarka Wodna 12: 481-485.
Michna A. 2013. 40 lat eksploatacji zbiornika Sulejów. Gospodarka Wodna 12: 484-486.
Mroczek J., Ślusarczyk U., Wacławski M. 1984. Charakterystyka abrazji brzegów zbiornika Żywieckiego po 10 latach eksploatacji. Czasopismo Techniczne 84(3): 5-11.
Ostendorp W., Schmieder K., Jönk K. 2004. Assessment of human pressures and their hydromorphological impacts on lakeshores in Europe. Ecohydrology & Hydrobiology 4.
Rdzany Z., Szmidt A., Frydrych M., Kossowski M. 2022. Wpływ powodzi z 2010 roku na morfologię południowej części dna Zbiornika Jeziorsko. Acta Geographica Lodziensia 112: 77-95.
Rdzany Z., Szmidt A., Kossowski M. 2024. Zmiany morfologiczne cofki zbiornika Jeziorsko na tle przemian dna doliny Warty między Woźnikami a Uniejowem w antropocenie. Acta Geographica Lodziensia 116: 51-70.
Rowan J.S., Carwardine J., Duck R.W., Bragg O.M., Black A.R., Cutler M.E.J., Soutar I., Boon P.J. 2006. Development of a technique for Lake Habitat Survey (LHS) with applications for the European Union Water Framework Directive. Aquatic Conservation: Marine & Freshwater Ecosystems 16.
Rzętała M.A. 2014. Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląskozagłębiowskiego). Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Schumm S. 2007. River Variability and Complexity. Environmental & Engineering Geoscience 13(1): 78-80.
Sentinel-2A (Copernicus Data Space Ecosystem). 2022. Online: https://dataspace.copernicus.eu/data-collections/copernicus-sentinel-data/sentinel-2
(data ostatniego dostępu: 16.06.2022).
Siligardi M., Zennaro B., Nowicka B., Nadolna A. 2016. SFI metoda oceny funkcjonalności stref brzegowych jezior. Gospodarka Wodna 12: 410-417.
Smith D.S., Hellmund P.C. (red.). 1993. Ecology of Greenways: Design and Function of Linear Conservation Areas. University of Minnesota Press, Minneapolis.
Solon J. et al. 2018. Physicogeographical mesoregions of Poland: verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data. Geographia Polonica 91.
Soszka H., Skocki K. 2008. Wytyczne do oceny hydromorfologicznej jezior polskich zgodnie z brytyjską metodą Lake Habitat Survey (LHS). IOŚ, Warszawa.
Strzemińska L., Lis J., Pasieczna A., Bojakowska I., Tomassi-Morawiec H., Gabryś-Godlewska A. 2004. Objaśnienia do Mapy Geośrodowiskowej Polski 1:50 000, arkusz Sulejów. PIG, MŚ, Warszawa.
Szałamacha G. 1992. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, arkusz Sławno. PIG, Warszawa.
Szałamacha G. 1989. Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski, 1:50 000, arkusz Sławno. Wydawnictwa Geologiczne, PIG, Warszawa.
Szmidt A., Jaskulski M., Kossowski M. 2024. Morphological changes in the section of the Pilica valley between Sulejów and Smardzewice in the years 1968–2016. Acta Geographica Lodziensia 116: 251-267.
Wacławski M. 1986. Niektóre zagadnienia abrazji brzegów karpackich zbiorników wodnych. Zeszyty Naukowe Politechniki Krakowskiej. Budownictwo Wodne i Inżynieria Sanitarna 37: 1-105.
Wagner I., Zalewski M. 2000. Effect of hydrological patterns of tributaries on biotic processes in a lowland reservoir — consequences for restoration. Ecological Engineering 16: 79-90.
Wetzel R.G. 2001. Limnology. 3rd edition. Academic Press, London.
Witek M., Jeziorska J., Niedzielski T. 2013. Możliwości wykorzystania bezzałogowej fotogrametrii lotniczej do identyfikacji przekształceń antropogenicznych w dolinach rzecznych. Landform Analysis 24: 115-126.
Wody (Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie). 2022. Online: warszawa.wody.gov.pl (data ostatniego dostępu: 16.06.2022).
Ziętara T. 1992. Wstępne wyniki badań i prognozy dotyczące przebiegu niszczenia brzegów zbiornika w Dobczycach. Roczniki Naukowo-Dydaktyczne WSP w Krakowie. Prace Geograficzne 14: 95-107.
Ziętara T. 1994. Niszczenie brzegów zbiornika “Besko” przez współczesne procesy geomorfologiczne. Roczniki Naukowo-Dydaktyczne WSP w Krakowie. Prace Geograficzne 15: 167-180.
Zydroń T., Kozielska-Sroka E., Michalski P., Drys D., Kruk E., Płonka M. 2010. Badania postępu procesu abrazji brzegów zbiornika Czorsztyn-Niedzica. Górnictwo i Geoinżynieria 34(2): 663-673.
