Kryminalizacja misgenderingu – analiza zasadności implementacji regulacji w polskim porządku prawnym w oparciu o model szkocki

Abstrakt

Przedmiot badań: Przedmiotem niniejszych badań jest zjawisko misgenderingu rozumianego jako posługiwanie się formami językowymi niezgodnymi z tożsamością płciową danej osoby, analizowane w kontekście jego potencjalnej kryminalizacji. Badania zostały przeprowadzone w odpowiedzi na dynamicznie rozwijającą się w Europie tendencję do poszerzania katalogów cech chronionych w przepisach dotyczących przestępstw motywowanych nienawiścią oraz mowy nienawiści, której wyrazem jest w szczególności wejście w życie szkockiej ustawy Hate Crime and Public Order (Scotland) Act 2021. Podjęta analiza wpisuje się w aktualny i wielopłaszczyznowy dyskurs prawny na temat granic penalizacji wypowiedzi oraz ochrony wolności słowa w demokratycznym państwie prawnym.

Cel badawczy: Celem badawczym artykułu jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy zjawisko misgenderingu stanowi explicite czyn zabroniony w świetle obowiązujących przepisów szkockiej ustawy o przestępstwach z nienawiści oraz ocena zasadności i realnych możliwości implementacji analogicznych rozwiązań normatywnych w polskim porządku prawnym. Tezą badawczą jest twierdzenie, iż obowiązująca regulacja szkocka nie penalizuje bezpośrednio misgenderingu, jednakże jej niedookreślona siatka pojęciowa oraz brak wyraźnych granic czynu podżegania do nienawiści rodzą poważne ryzyko naruszenia standardów wolności wypowiedzi i generują efekt mrożący.

Metoda badawcza: W opracowaniu zastosowano metodę dogmatyczno-prawną polegającą na analizie tekstu normatywnego oraz jego wykładni literalnej, systemowej i celowościowej. Uzupełniająco posłużono się metodą prawno-porównawczą poprzez zestawienie modelu szkockiego z projektowanymi zmianami polskiego Kodeksu karnego z lat 2024–2025. Analizę wzbogacono o przegląd orzecznictwa oraz piśmiennictwa naukowego.

Wyniki: Przeprowadzone badania prowadzą do wniosku, że misgendering nie stanowi czynu zabronionego expressis verbis na gruncie ustawy szkockiej – jego ewentualna penalizacja wymagałaby rozszerzającej wykładni znamion przestępstwa podżegania do nienawiści, co pozostaje w sprzeczności z zasadą nullum crimen sine lege certa. Analiza praktyki stosowania prawa wykazała, że ochrona tożsamości płciowej pozostaje w znacznej mierze iluzoryczna ze względu na niską liczbę zgłoszeń i skazań w tym obszarze. W odniesieniu do polskiego porządku prawnego stwierdzono brak gotowości ustawodawcy do implementacji podobnych rozwiązań, czego wyrazem jest niekonstytucyjność nowelizacji Kodeksu karnego stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 września 2025 r.