Państwowa Komisja Wyborcza panaceum na całe zło? Wybrane zagadnienia dotyczące kompetencji PKW w zakresie kontroli finansowania komitetów wyborczych i partii politycznych
DOI:
https://doi.org/10.26485/SW/2026/41/3Słowa kluczowe:
Państwowa Komisja Wyborcza, finansowanie kampanii wyborczych, kontrola finansów politycznych, jawność finansowania polityki, sprawozdawczość finansowa komitetów wyborczych, instytucjonalny system kontroli wyborówAbstrakt
Wybory stanowią kluczowy element funkcjonowania systemu demokratycznego, umożliwiający obywatelom udział w procesie kształtowania władzy publicznej. Istotnym aspektem tego procesu jest przejrzystość finansowania komitetów wyborczych i partii politycznych, która sprzyja budowaniu zaufania obywateli do instytucji państwa.
W kontekście wyborów parlamentarnych z 2023 r. w Polsce znacząco wzrosło zainteresowanie opinii publicznej kwestiami związanymi z finansowaniem kampanii, komitetów, partii. W debacie publicznej pojawiały się liczne zarzuty dotyczące nieprawidłowości finansowych oraz oczekiwania wobec działań kontrolnych podejmowanych przez Państwową Komisję Wyborczą. Organowi temu często przypisywano jednak kompetencje wykraczające poza ustawowo określony zakres, pomijając to, że w stosunku do znacznej część tych działań właściwe są przede wszystkim inne instytucje publiczne. W związku z tym analizie poddany został zakres kompetencji i uprawnień PKW w tej materii.
Zagadnienie to ma istotne znaczenie, gdyż zapewnienie transparentnych zasad finansowania działalności politycznej oraz skutecznych mechanizmów jej kontroli stanowi jeden z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania państwa demokratycznego.
Bibliografia
Bankowicz M., Wybory, [w:] Słownik polityki, red. M. Bankowicz, Warszawa 1996.
Bidziński M., Finansowanie partii politycznych w Polsce. Studium porównawcze, Warszawa 2011.
Casal Bértoa F., Gąsior T., Musiał-Karg M., Walecki M., Party Funding Regulation in Poland, [w:] From De-communization to De-stabilization. Oxford Handbook of Polish Politics, red. K. Grzybowska-Walecka, S. Guerra, F. Casal Bértoa, Oxford 2025.
Complak K., Komentarz do art. 11, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. M. Haczkowska, Warszawa 2014.
Dawidowicz W., Zagadnienia ustroju administracji państwowej w Polsce, Warszawa 1970.
Dębska M., Ustawa o partiach politycznych. Komentarz, Warszawa 2013.
Doublet Y.-M., GRECO publishes horizontal study on Political financing – Group of States against Corruption, GRECO Secretariat Council of Europe, 2010, https://www.coe.int/fr/web/greco/-/greco-publishes-horizontal-study-on-political-financing (dostęp 12.11.2024).
Gąsior T., Finansowanie i rozliczanie kampanii wyborczej w wyborach samorządowych, Warszawa 2010.
Gąsior T., Kontrola finansowania komitetów wyborczych. Zagadnienia prawnoadministracyjne, Warszawa 2015.
Gąsior T., Prawne i praktyczne zagadnienia finansowania kampanii wyborczej w wyborach prezydenckich w Polsce w latach 2010 i 2015, „Przegląd Sejmowy” 2016, nr 6.
Gąsior T., Problematyka finansowania partii politycznych w Polsce, „Przegląd Sejmowy” 2013, nr 5.
Gąsior T., Rozwiązania zmierzające do zwiększenia jawności finansowania partii politycznych, „Przegląd Sejmowy” 2023, nr 3(176).
Gąsior T., Wybrane zagadnienia dotyczące sankcji grożących partiom politycznym w związku z naruszeniem przez nie przepisów ustawy o partiach politycznych w zakresie finansów i finansowania partii, „Studia Wyborcze” 2021, t. 32.
Gendźwiłł A., Bukowska G., Haman J., Sawicki A., Zbieranek J., Finanse polskich partii, Warszawa 2017, https://www.batory.org.pl/wp-content/uploads/2019/05/Finanse-polskichpartii.pdf (dostęp 12.11.2024).
Jędrzejewski S., Nowicki H., Kontrola administracji publicznej. Kontrola a nadzór. Struktura systemu. Instytucje, Toruń 1995.
Kałużny S., Leksykon kontroli, Warszawa 2002.
Mordwiłko J., Wybrane problemy prawa wyborczego do organów jednostek samorządu terytorialnego, [w:] Księga pamiątkowa z okazji obchodów 20-lecia demokratycznych wyborów w Polsce, red. S. Jaworski, K. Czaplicki, Warszawa 2011.
Ohman M., Political Finance Regulations Around the World: An Overview of the International IDEA Database, International IDEA SE, Sweden 2012.
Piotrowski R., Demokracja a finansowanie partii politycznych w świetle Konstytucji RP, „Studia Iuridica Lublinensia” 2014, t. 22.
Rekomendacje zmian przepisów dotyczących samorządowej kampanii wyborczej, Fundacja im. S. Batorego, Warszawa 2007, http://samorzad2006.monitoringwyborow.pl/files/rekomendacjezmian-przepisow.pdf (dostęp 12.11.2024).
Skotnicki K., Wpływ funkcji wyborów na prawo wyborcze i system wyborczy. Zarys problematyki, „Przegląd Sejmowy” 2007, nr 2(79).
Sobiesiak-Penszko P., Pazderski F., Przejrzystość lokalnych finansów wyborczych w Polsce, Warszawa 2016.
Tombiński J., Przedmowa, [w:] K. Rzążewski, W. Słomczyński, K. Życzkowski, Każdy głos się liczy! Wędrówka przez krainę wyborów, Warszawa 2014.
Ura E., Prawo administracyjne, Warszawa 2012.
Wybory do Parlamentu Europejskiego 2009. Monitoring finansów wyborczych, red. A. Sawicki, Warszawa 2010, http://eurowybory2009.monitoringwyborow.plfiles/87101267718256WyborydoPE2009Internetbezaneksow.pdf (dostęp 12.11.2024).
Zimmermann J., Prawo administracyjne, Warszawa 2012.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483 ze zm.).
Ustawa z dnia 7 października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 7).
Ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (t.j. Dz.U. 2022 poz. 623 i Dz.U. 2026 poz. 26).
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1215).
Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (t.j. Dz.U. 2025 r. poz. 712 i 718).
Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 365 i 1792 i Dz.U. 2026 poz. 178).
Wyrok ETPC z dnia 26 kwietnia 2016 r. w sprawie Cumhuriyet Halk Partisi przeciwko Turcji, skarga nr 19920/13, https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=002-10991
Wyrok TK z dnia 14 grudnia 2004 r., sygn. akt K 25/03, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20042732721
Wyrok SN z dnia 22 stycznia 1998 r., sygn. akt II UKN 465/97, OSNP 1999, nr 1, poz. 24.
Wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 513/13, LEX nr 1375077.
Wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2014 r., sygn. akt I OSK 687/14, LEX nr 1650433.
Postanowienie SN z dnia 17 września 2003 r., sygn. akt III SW 147/03, OSNP 2004, nr 10, poz. 179.
Postanowienie SN z dnia 17 września 2003 r., sygn. akt III SW 149/03, OSNP 2004, nr 10, poz. 180.
Postanowienie SN z dnia 1 października 2003 r., sygn. akt III SW 152/03, OSNP 2004, nr 10, poz. 181.
Postanowienie SN z dnia 8 marca 2005 r., sygn. akt III SW 3/05, OSNP 2005, nr 18, poz. 296.
Postanowienie SN z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt III SW 6/05, OSNP 2005, nr 22, poz. 366.
Postanowienie SN z dnia 2 września 2005 r., sygn. akt III SW 9/05, OSNP 2006, nr 13–14, poz. 225.
Postanowienie SN z dnia 4 sierpnia 2006 r., sygn. akt III SW 11/06, LEX nr 2527495.
Postanowienie SN z dnia 4 sierpnia 2006 r., sygn. akt III SW 16/06, OSNP 2007, nr 21–22, poz. 339.
Postanowienie SN z dnia 1 października 2007 r., sygn. akt III SW 7/07, OSNP 2008, nr 13–14, poz. 209.
Postanowienie SN z dnia 22 września 2008 r., sygn. akt III SW 7/08, OSNP 2010, nr 3–4, poz. 56.
Postanowienie SN z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt III SW 10/08, https://kbw.gov.pl/uploaded_files/1456394309_III_SW_10_08.pdf (dostęp 27.09.2024).
Postanowienie SN z dnia 21 marca 2012 r., sygn. akt III SW 2/12, OSNP 2013, nr 5–6, poz. 71.
Postanowienie SN z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt III SW 8/12, LEX nr 1648580.
Postanowienie SN z dnia 25 lutego 2015 r., sygn. akt III SW 2/15, LEX nr 1711696.
Postanowienie SN z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt III SW 7/16, LEX nr 2147284.
Postanowienie SN z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt I NSW 5855/20, LEX nr 3035337.
Postanowienie SN z dnia 21 lutego 2023 r., sygn. akt I NSW 2/23, OSNKN 2023, nr 1, poz. 6.
Postanowienie SN z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt I NSW 8/23, OSNKN 2024, nr 1, poz. 7.
Postanowienie SN z dnia 29 sierpnia 2024 r., sygn. akt I NSW 53/24, LEX nr 3751425.
Postanowienie SN z dnia 4 września 2024 r., sygn. akt I NSW 4/22, LEX nr 3768157.
Wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 590/16, LEX nr 2189846.
Addendum do Drugiego Raportu Zgodności w odniesieniu do Polski Trzeciej Rundy Oceny przyjęte przez GRECO podczas 65. posiedzenia plenarnego (Strasburg, 6–10 października 2014 r.), https://rm.coe.int/16806c7b1b (dostęp 12.11.2024).
Biuletyn Sądu Najwyższego Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, Sprawy Wyborcze, numer specjalny II, https://www.sn.pl/orzecznictwo/Biuletyn_IKNiSP_SN/Biuletyn%20SN%20IKNiSP%20numer%20spejalny%20II%20_%20sprawy%20wyborcze.pdf
Odpowiedź KBW z 8 sierpnia 2023 r., ZKF.416.17.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 30 sierpnia 2023 r., ZKF.621.32.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 31 sierpnia 2023 r., ZKF.621.39.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 5 września 2023 r., ZKF.621.45.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 2 października 2023 r., ZKF.621.82.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 24 października 2023 r., ZKF.621.284.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 3 listopada 2023 r., ZKF.621.283.2023, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 9 marca 2024 r., ZKF.624.130.2024, w zbiorach KBW.
Odpowiedź KBW z 29 marca 2024 r., ZKF.624.223.2024 r., w zbiorach KBW.
Odpowiedź PKW z 28 kwietnia 2017 r., ZKF-410-339/17, na apelację uczestnika postępowania, VII NsRejEwPzm 89/16, w zbiorach KBW.
Odpowiedź PKW z 7 października 2024 r., ZKF.10.2022, na apelację Uczestnika (Śląska Partia Regionalna, VI ACa 779/23), w zbiorach KBW.
Pełny zapis posiedzenia podkomisji stałej do spraw nowelizacji prawa wyborczego (nr 4) z dnia 11 września 2024 r. Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach. Kancelaria Sejmu. Biuro Komisji Sejmowych, https://sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/biuletyn.xsp?skrnr=NKK04S-4 (dostęp 12.11.2024).
Pismo PKW z 3 października 2023 r., ZKF.416.32.2023, w zbiorach KBW.
Raport zgodności w sprawie Polski, Trzeciej Rundy Oceny, Rep (2008) 2E, przyjęty przez GRECO na 40. Zebraniu Plenarnym (Strasburg, 1–5 grudnia 2008), pkt 55; https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806c7ada (dostęp 12.11.2024).
Regulamin PKW, https://www.pkw.gov.pl/uploaded_files/1708623666_regulamin-pkw-tekstujednolicony-20022024-r.pdf (dostęp 10.10.2024).
Sąd Najwyższy, Komunikaty o sprawach, 3 sierpnia 2020, https://www.sn.pl/aktualnosci/SitePages/komunikaty_o_sprawach.aspx?ItemSID=389-b6b3e804-2752-4c7d-bcb4-7586782a1315&ListName=Komunikaty_o_sprawach (dostęp 29.09.2024).
Stanowisko PKW z dnia 26 września 2018 r. w sprawie zasad prowadzenia i finansowania kampanii wyborczej w Internecie, ZKF-811-50/18, https://pkw.gov.pl/wybory-i-referenda/wybory-samorzadowe-i-referenda-lokalne/wybory-samorzadowe-w-2018ampnbspr/finansowanie-kampanii-wyborczej/stanowisko-panstwowej-komisji-wyborczej-z-dnia-26-wrzesnia-2018-r-w-sprawie-zasad-prowadzenia-i-finansowania-kampanii-wyborczej-winternecie (dostęp 29.09.2024).
Stanowisko RPO w sprawie o sygn. akt P 8/17, VII.610.11.2016.JZ, 12.06.2017 r.
Uchwała PKW z dnia 6 lipca 2015 r. w sprawie sprawozdania finansowego Komitetu Wyborczego Sojusz Lewicy Demokratycznej z wyborów uzupełniających do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 7 września 2014 r. w okręgu wyborczym nr 47 w województwie mazowieckim, w zbiorach KBW.
Uchwała PKW Nr 119/2021 z dnia 5 lipca 2021 r. w sprawie sprawozdania finansowego Komitetu Wyborczego Kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Szymona Hołowni z wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w 2020 r., https://pkw.gov.pl/finansowanie-polityki/finansowanie-kampanii-wyborczych/wyboryprezydenta-rp/wybory-prezydenta-rp-2020/uchwaly-panstwowej-komisji-wyborczej-wsprawie-sprawozdan-finansowych-komitetow-wyborczych-uczestnic (dostęp 12.12.2024).
Uchwała PKW Nr 157/2022 z dnia 19 grudnia 2022 r. w sprawie sprawozdania partii politycznej Polska 2050 Szymona Hołowni o źródłach pozyskania środków finansowych w 2021 r., https://www.pkw.gov.pl/finansowanie-polityki/finansowanie-partii-politycznych/sprawozdania-finansowe-partii-politycznych-za-rok-2021/uchwaly-panstwowej-komisjiwyborczej-w-sprawie-sprawozdan-finansowych-partii-politycznych-za-rok-202 (dostęp 30.09.2024).
Uchwała PKW Nr 348/2024 z dnia 28 października 2024 r. w sprawie sprawozdania finansowego Komitetu Wyborczego Wyborców Dariusza Męczykowskiego z wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 15 października 2023 r., https://pkw.gov.pl/finansowanie-polityki/finansowanie-kampaniiwyborczych/wybory-do-sejmu-i-do-senatu/wybory-do-sejmu-rp-i-do-senatu-rp-2023/uchwaly-panstwowej-komisji-wyborczej-w-sprawie-sprawozdan-finansowych-komitetowwyborczych-uczestnic (dostęp 12.12.2024).
Wyjaśnienia PKW w sprawie prowadzenia agitacji wyborczej przez wyborców, ZKF.621.18.2023, https://pkw.gov.pl/aktualnosci/wyjasnienia-stanowiska-komunikaty/wyjasnienia-panstwowejkomisji-wyborczej-w-sprawie-prowadzenia-agitacji-wyborczej-przez-wyborcow (dostęp 12.12.2024).
Wyjaśnienia PKW w sprawach związanych z prowadzeniem i finansowaniem kampanii wyborczej, ZKF.624.80.2024, https://samorzad2024.pkw.gov.pl/samorzad2024/pl/pkw_aktualnosci/59174 (dostęp 1.10.2024).
