Czynne prawo wyborcze osób ubezwłasnowolnionych. Rozważania na marginesie rekomendacji Rzecznika Praw Obywatelskich
DOI:
https://doi.org/10.26485/SW/2026/41/4Słowa kluczowe:
prawo wyborcze, ubezwłasnowolnienie, prawo wyborcze osób ubezwłasnowolnionych, autonomia pojęć konstytucyjnych, czynne prawo wyborcze, Kodeks wyborczy, nowelizacja Kodeksu wyborczegoAbstrakt
Rzecznik Praw Obywatelskich – w rekomendacjach dotyczących zmian w prawie wyborczym – wskazał, że sytuacja prawna osób ubezwłasnowolnionych w zakresie pozbawienia ich czynnego prawa wyborczego wymaga niezwłocznego podjęcia prac prawodawczych. Wyrażono przy tym stanowisko, że obowiązujące unormowania naruszają wiążące Rzeczpospolitą Polską zobowiązania międzynarodowe, a także postulowano zmianę przyjmowanego dotychczas paradygmatu wykładni Konstytucji RP, a następnie uchwalenie odpowiedniej zmiany formalnej ustawy zasadniczej. Celem niniejszej publikacji jest ustalenie, czy – w myśl argumentacji ombudsmana – norma konstytucyjna, na mocy której osoby ubezwłasnowolnione na podstawie prawomocnego orzeczenia sądowego pozbawione są czynnego prawa wyborczego, ma charakter fakultatywny. Autor posłużył się metodą formalno-dogmatyczną, uzupełnioną o przegląd literatury przedmiotu oraz technikę aksjologicznego badania prawa.
Bibliografia
Babula M., Konstytucyjna zasada równości wobec prawa a korzystanie z praw wyborczych przez osoby ubezwłasnowolnione, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2014, nr 6.
Babula M., Wpływ ubezwłasnowolnienia na sferę konstytucyjnych wolności i praw jednostki w Polsce, Rzeszów–Przemyśl 2015.
Balwicka-Szczyrba M., Sylwestrzak A., Uwagi do art. 13, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, Warszawa 2026, LEX/el.
Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Rekomendacje Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące zmian w prawie wyborczym wynikające z praktyki rozpoznawania wniosków obywateli w latach 2023–2025, oprac. K. Nowina-Konopka, https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/2026-01/Rekomendacje%20RPO%20-%20zmiany%20w%20prawie%20wyborczym.pdf (dostęp 16.04.2026).
Chmaj M., Prawo wyborcze w Polsce, Warszawa 2023.
Czarny P., Konstytucyjnoprawny status osób ubezwłasnowolnionych, [w:] Stosowanie Konstytucji RP z 1997 roku – doświadczenia i perspektywy, red. Z. Maciąg, Kraków 2006.
Dąbrowski M., Ubezwłasnowolnienie częściowe a prawo wyborcze w świetle standardów europejskich, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2010, nr 2–3.
Domańska A., Działania Rzecznika Praw Obywatelskich na rzecz ochrony czynnego prawa wyborczego, „Studia Wyborcze” 2014, t. 18.
Domańska A., Zasada suwerenności narodu. Rozważania na tle regulacji art. 4 Konstytucji RP z 1997 r., [w:] Zagadnienia prawa konstytucyjnego. Zasada suwerenności. Problemy wybrane, red. A. Domańska, K. Skotnicki, Łódź 2017.
Florczak-Wątor M., Uwagi do art. 62, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
Giavazzi M., Kapelner Z., The State’s Duty to Foster Voter Competence, „Episteme” 2024, nr 21.
Grabowski A., Konstytucja RP jako lex superior względem prawa ustawowego (w ramach sądowego stosowania prawa), „Państwo i Prawo” 2022, nr 10.
Kluz M., Przestrzeganie zasad moralnych w działalności politycznej powinnością sumienia, „Teologia i Człowiek” 2014, nr 2.
Kowalczyk T., Charakter i znaczenie zasady powszechności prawa wyborczego – przegląd stanowisk we współczesnej doktrynie polskiej, „Studia Iuridica Toruniensia” 2017, t. 18.
Kryszeń G., Konstytucyjna regulacja podstawowych zasad prawa wyborczego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2018, t. 40.
Michalak B., Sokala A., Leksykon prawa wyborczego i systemów wyborczych, Warszawa 2010.
Nohlen D., Prawo wyborcze i system partyjny. O teorii systemów wyborczych, tłum. R. Alberski, J. Sroka, Z. Wiktor, Warszawa 2004.
Oprea A., Stephens D.J., A Minimal Standard of Democratic Competence, „Politics, Philosophy & Economics” 2025, nr 2.
Roszkiewicz J., Wykładnia in favorem libertatis jako wymóg konstytucyjny w świetle orzecznictwa, Warszawa 2023.
Rybski R., Konstytucyjny status osób ubezwłasnowolnionych, Warszawa 2015.
Serwach M., Uwagi do art. 13, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, red. P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka, Warszawa 2013.
Skotnicki K., Spojrzenie na konstytucyjną regulację prawa wyborczego po dwudziestu pięciu latach jej obowiązywania, „Państwo i Prawo” 2022, nr 10.
Skotnicki K., System wyborczy do Sejmu i Senatu, [w:] Polskie prawo konstytucyjne, red. D. Górecki, Warszawa 2020.
Skotnicki K., Zasada powszechności w prawie wyborczym. Zagadnienia teorii i praktyki, Łódź 2000.
Sokolewicz W., Wojtyczek K., Uwagi do art. 62, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 2, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, LEX/el.
Stępień-Załucka B., Artykuł 82 Konstytucji RP. Wierność RP i troska o dobro wspólne, [w:] Obowiązki człowieka i obywatela w Konstytucji RP z 1997 roku, red. A. Trubalski, Warszawa 2020.
Stępień-Załucka B., Powszechność czynnego prawa wyborczego w nauce i orzecznictwie sądów oraz trybunałów, „Przegląd Prawa Publicznego” 2014, nr 12.
Truszkowski M., Centralny Rejestr Wyborców jako element procesu wyborczego w świetle nowelizacji Kodeksu wyborczego z 26 stycznia 2023 roku – teoria a praktyka na przykładzie gmin województwa łódzkiego, „Studia Politologiczne” 2024, nr 74.
Wojtasik W., Wybrane funkcje wyborów parlamentarnych w Polsce, „Studia Politologiczne” 2011, nr 22.
Wrzalik M., Wybrane polskie cenzusy wyborcze w świetle standardów międzynarodowych, [w:] Międzynarodowa ochrona praw człowieka – współczesne problemy na świecie, red. M. Jabłoński, T. Jurczyk, P. Gutierrez, Wrocław 2015.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483 ze zm.).
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.).
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.).
Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. 2011 nr 21 poz. 112 ze zm.).
Wyrok TK z dnia 7 marca 2007 r., sygn. akt K 28/05, OTK-A 2007, nr 3, poz. 24.
Wyrok TK z dnia 20 lipca 2011 r., sygn. akt K 9/11, OTK-A 2011, nr 6, poz. 61.
