„MÓWIĄC NIE TYLKO DO SIEBIE”. POEMAT PROZĄ I GŁOS JULII HARTWIG
« EN PARLANT NON SEULEMENT À SOI-MÊME ». LE POÈME EN PROSE ET LA VOIX DE JULIA HARTWIG
DOI:
https://doi.org/10.26485/PP/2026/81/13Słowa kluczowe:
Julia Hartwig; poemat prozą; głos; słuchanie; kultura akuzmatycznaAbstrakt
Artykuł poświęcony jest oryginalnej koncepcji poematu prozą Julii Hartwig, charakterystycznej formie jej miniatur literackich ujawniających znaczenie głosu (praktyk mówienia) i wymiaru wokalności. Autor skupia się na dyskursie i sposobie intermedialnego współtworzenia zapisu oraz interpretacji podwójnego archiwum literatury na tle tradycji poematu prozą. W centrum jego uwagi pozostaje tom poezji Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą, a zwłaszcza tytułowy wiersz, w trzech różnych wersjach (w Wierszach wybranych z 2014 roku z dołączoną autorską realizacją głosową). Ustalenia dotyczące znaczenia autorskiej realizacji głosowej i sensu formuły Julii Hartwig prowadzą do próby nowego usytuowania literackich miniatur. Zaproponowana interpretacja „poezji okruchów” ujawnia, po pierwsze, skomplikowany status poematu prozą uprawianego przez Hartwig i zarazem istotny punkt odniesienia dla jej koncepcji poezji w ogóle, a po drugie – w szerszym kontekście – problem literatury intermedialnej w dzisiejszej kulturze akuzmatycznej.
« EN PARLANT NON SEULEMENT À SOI-MÊME ». LE POÈME EN PROSE ET LA VOIX DE JULIA HARTWIG
Résumé
Cet article est consacré au concept original du poème en prose de Julia Hartwig, forme caractéristique de ses miniatures littéraires, qui révèlent l’importance de la voix (la pratique de la parole) et la vocalité. L’auteur se concentre sur le discours et la manière dont s’articulent la co-création intermédiale de l’écriture et l’interprétation d’une double archive littéraire dans le contexte de la tradition du poème en prose. Son attention se porte plus précisément sur le recueil de poésie Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą [En parlant non seulement à soi-même. Poèmes en prose], et en particulier sur le poème éponyme du recueil, dans ses trois versions différentes (dont celle tirée de Wiersze wybrane [Poèmes choisis] de 2014, qui est accompagnée d’une interprétation vocale de la poétesse). Les conclusions concernant la portée de l’interprétation vocale de l’auteure et le sens de la formule de Julia Hartwig permettent d’esquisser une nouvelle approche de ses miniatures littéraires. L’interprétation proposée de la « poésie des miettes » révèle d’une part le statut complexe du poème en prose pratiqué par Hartwig, et d’autre part un point de référence important pour comprendre sa conception de la poésie en général. Dans un contexte plus large, elle soulève également la question de la littérature intermédiale dans la culture acousmatique actuelle.
MOTS-CLÉS Julia Hartwig ; poème en prose ; voix ; écoute ; culture acousmatique
Cet article a été traduit du polonais vers le français par Dorota Walczak-Delanois et Yoana Ganowski.
Artykuł został przetłumaczony z języka polskiego na język francuski przez Dorotę Walczak-Delanois i Yoanę Ganowski.
Bibliografia
Anthologie du poème en prose. 1946. Préface et choix Maurice Chapelan. Paris : René Julliard.
Apollinaire Guillaume. 1916. Le Poète assassiné. Paris : L’Édition, Bibliothèque des Curieux.
Apollinaire Guillaume. 1965. Œuvres poétiques. Paris : Gallimard.
Apollinaire Guillaume. 1966. Poeta zamordowany. Przeł. Julia Hartwig, Artur Międzyrzecki. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Apollinaire Guillaume. 1973. Nowe przekłady. Przeł. Julia Hartwig, Artur Międzyrzecki. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Apollinaire Guillaume. 1994. Piosenka niekochanego i inne wiersze. Przeł., oprac. i poprzedzili przedmową Julia Hartwig, Artur Międzyrzecki. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Błyski o Julii Hartwig. 2004. „Topos”, nr 3–4. S. 27–39 (komentarze Tadeusza Żukowskiego: s. 38–39).
Cendrars Blaise. 1947. Poésies complètes. Paris : Denoël.
Cendrars Blaise. 1962. Poezje. Red. Adam Ważyk. Przeł. Julia Hartwig, Adam Ważyk. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Clüver Claus. 2007. Intermediality and Interarts Studies. [In:] Changing Borders: Contemporary Positions in Intermediality. Eds Jens Arvidson, Mikael Askander, Jørgen Bruhn, Heidrun Führer. Lund: Intermedia Studies Press. Pp. 19–37.
Clüver Claus. 2022. Intermedialność i „interarts studies”. Przeł. Aleksandra Szczepan. [In:] Literatura światowa i przekład. Historie i teorie nowoczesnej komparatystyki od szkoły amerykańskiej do biohumanistyki. Red. Tomasz Bilczewski, Andrzej Hejmej, Ewa Rajewska. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. S. 639–661.
Derrida Jacques. 1992. “This Strange Institution Called Literature”: An Interview with Jacques Derrida. [In:] Acts of Literature. Ed. Derek Attridge. New York–London: Routledge. Pp. 33–75.
Derrida Jacques. 2009. « Cette étrange institution qu’on appelle la littérature ». [In:] Derrida d’ ici, Derrida de là. Dir. Thomas Dutoit, Philippe Romanski. Paris : Galilée. P. 253–292.
Dilthey Wilhelm. 1910 [1905]. Das Erlebnis und die Dichtung. Ed. III. Leipzig: B.G. Teubner.
Dolar Mladen. 2006. A Voice and Nothing More. Cambridge, MA–London: MIT Press.
Głowiński Michał. 1956. Liryka Julii Hartwig. „Twórczość”, nr 8. S. 158–161.
Hartwig Julia. 1980. [Co mu ślina na język przyniesie]. [In:] Julia Hartwig. Chwila postoju. Kraków: Wydawnictwo Literackie. S. 27.
Hartwig Julia. 1992. Mówiąc nie tylko do siebie. [In:] Julia Hartwig. Czułość. Kraków: Wydawnictwo Znak. S. 67.
Hartwig Julia. 2003a. Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą (z płytą CD). Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Hartwig Julia. 2003b. Mówiąc nie tylko do siebie. [In:] Julia Hartwig. Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą (z płytą CD). Warszawa: Wydawnictwo Sic! S. 33.
Hartwig Julia. 2003c. Fuga w popłochu. [In:] Julia Hartwig. Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą (z płytą CD). Warszawa: Wydawnictwo Sic! S. 55.
Hartwig Julia. 2003d. Posłowie. [In:] Julia Hartwig. Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą (z płytą CD). Warszawa: Wydawnictwo Sic! S. 141.
Hartwig Julia. 2003e. Poezja okruchów. [In:] Julia Hartwig. Mówiąc nie tylko do siebie. Poematy prozą (z płytą CD). Warszawa: Wydawnictwo Sic! S. 12 [także z tytułem-incipitem: Co mu ślina na język przyniesie].
Hartwig Julia. 2006. Podziękowanie za gościnę. Moja Francja. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.
Hartwig Julia. 2014a. Mówiąc nie tylko do siebie. [In:] Julia Hartwig. Wiersze wybrane. Kraków: Wydawnictwo a5. S. 221.
Hartwig Julia. 2014b. [Co mu ślina na język przyniesie]. [In:] Julia Hartwig. Wiersze wybrane. Kraków: Wydawnictwo a5. S. 127.
Hartwig Julia. 2014c. Wiersze wybrane. Kraków: Wydawnictwo a5.
Hartwig Julia. 2015. Dawać do siebie dostęp zachwytowi, wystąpienie z okazji nadania tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. [In:] Pochwała istnienia. Studia o twórczości Julii Hartwig. Red. Barbara Kulesza-Gulczyńska, Elżbieta Winiecka. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe. S. 7–18.
Hartwig Julia. 2022. Mól książkowy czuje się poetą. [In:] Równo z prawej. Antologia polskiego poematu prozą. Red. Jakub Kornhauser. Poznań: Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury. S. 35.
Hejmej Andrzej. 2022. Skryptoralność. Literatura w dobie społeczeństwa medialnego. Kraków: Universitas.
Jacob Max. 1945a. Derniers poèmes en vers et en prose. Paris : Gallimard.
Jacob Max. 1945b. Le Cornet à dés. Paris : Gallimard.
Jacob Max. 1983. Poematy prozą. Wyb. i posłowie Julia Hartwig. Przeł. Julia Hartwig, Adam Ważyk. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Kierc Bogusław. 2004. Wspaniały obłęd jasnego umysłu. „Kwartalnik Artystyczny”, nr 1. S. 134–136.
Kornhauser Jakub. 2022. Równo z prawej. [In:] Równo z prawej. Antologia polskiego poematu prozą. Red. Jakub Kornhauser. Poznań: Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury. S. 5–7.
Legeżyńska Anna. 2017. Julia Hartwig. Wdzięczność. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Michaux Henri. 1998. Œuvres complètes. Paris : Gallimard.
Michaux Henri. 2004. Seans z workiem oraz inne rady i przestrogi. Wyb., przekład i posłowie Julia Hartwig. Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Puchalska Iwona. 2017. Muzyka w okolicznościach lirycznych. Zapisy słuchania muzyki w poezji polskiej XX i XXI wieku. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Reverdy Pierre. 1948. Le livre de mon bord. Paris : Mercure de France.
Reverdy Pierre. 1949. Main d’œuvre. Paris : Mercure de France.
Reverdy Pierre. 1969a. Plupart du temps, I : 1915–1922. Paris : Gallimard.
Reverdy Pierre. 1969b. Plupart du temps, II : 1915–1922. Paris : Gallimard.
Reverdy Pierre. 1986. Poezje wybrane. Wyb., wstęp i przekład Julia Hartwig. Warszawa: PIW.
Ta dziwna instytucja zwana literaturą. Z Jacques’em Derridą rozmawia Derek Attridge. 1998. Przeł. Michał Paweł Markowski. „Literatura na Świecie”, nr 11/12. S. 176–225.
Tam gdzie mogę ścigać morze. Z poetką Julią Hartwig – rozmawia Wojciech Kass. 2004. „Topos”, nr 3–4. S. 9–25.
Telicki Marcin. 2009. „Układanka ze skrawków kulturowego dziedzictwa”: Błyski oraz Zwierzenia i błyski. [In:] Marcin Telicki. Poetycka antropologia Julii Hartwig. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. S. 184–201.
Wybór wierszy poetów lubelskich. 1945. Lublin: Związek Zawodowy Literatów Polskich.
