Dokument żałobny jako dokument osobisty
DOI:
https://doi.org/10.26485/ZRL/2026/69.1/2Słowa kluczowe:
mourning document, personal document literature, autobiographical writing, grief narrative, autothematismAbstrakt
This article examines the mourning document as a distinct form within personal document literature in contemporary Polish autobiographical writing. It focuses on texts that emerge from the experience of losing a close family member and explores how grief functions both as an impulse for writing and as a principle shaping narrative form. These works are situated within the twentieth-century tradition of personal document literature, particularly diaristic practices, while also understood as hybrid structures combining diary, memoir, essay, and therapeutic record. The analysis is organized around three interrelated categories: the moment of narrative initiation, the material and medial dimension of the record, and autothematic reflection. First, the article distinguishes between texts written during illness, in anticipation of death, and those composed retrospectively, demonstrating how temporal positioning influences narrative structure and perspective. Second, it considers the materiality of mourning testimony, including notebooks, photographs, and digital recordings, showing how the medium participates in shaping the representation of loss. Third, it examines autothematic gestures through which authors reflect on the act of writing itself, revealing a tension between the perceived inadequacy of language and the compulsion to continue writing. Drawing on works by Anna Augustyniak, Justyna Bargielska, Marek Bieńczyk, Wojciech Czuchnowski, Inga Iwasiów, Mira Marcinów, Mateusz Pakuła, Tadeusz Różewicz, Michał Turowski, Agata Tuszyńska, Justyna Wicenty, Marcin Wicha, Aleksandra Zbroja, the article argues that contemporary mourning documents both inherit and transform the conventions of personal document literature, redefining the relationship between grief, memory, and literary form.
Liczba pobrań
Bibliografia
Augustyniak Anna (2013), Kochałam, kiedy odeszła, Wydawnictwo Nisza, Warszawa.
Balbus Stanisław (2000), Zagłada gatunków [w:] Genologia dzisiaj, red. W. Bolecki, I. Opacki, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa.
Bargielska Justyna (2010), Obsoletki, Czarne, Wołowiec.
Barthes Roland (2013), Dziennik żałobny, przyg. i oprac. N. Léger, przeł. K.M. Jaksender, Teatr Polski we Wrocławiu, Wrocław.
Berniak-Klich Agata (2025), Życia zespolone — biografia ojca autobiografią córki. „Mireczek. Patoopowieść o moim ojcu” Aleksandry Zbroi, „Prace Literaturoznawcze” t. XIII, DOI: 10.31648/pl.10758.
Bieńczyk Marek (2018), Kontener, Wielka Litera, Warszawa.
Chawrilska Irena (2013), Doświadczenie znaku. Ku poetyce dzieła hybrydycznego, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” nr 56, z. 1, HDL: 11089/46073.
Czermińska Małgorzata (2020), Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, wyd. 2 zm., TAiWPN Universitas, Kraków.
Czuchnowski Wojciech (2023), Dzbanek rozbity. Sceny z życia, choroby, śmierci i żałoby, Agora, Warszawa.
Didion Joan (2021), Rok magicznego myślenia, przeł. H. Pasierska, Relacja, Warszawa.
Folta-Rusin Anna (2023), „Wieczne pióro” kontra „długopis BIC”. O dwóch matrycach narracyjnych tekstów żałobnych wydanych w ostatnim dwudziestoleciu (perspektywa antropologiczna), „Ruch Literacki” z. 2, DOI: 10.24425/rl.2023.146701.
Gielata Ireneusz (2021), Poetyka żałobnego gestu (wokół „Kontenera” Marka Bieńczyka) [w:] Fragmenty dyskursu żałobnego, red. M. Ganczar, M. Ładoń, G. Olszański, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk.
Grochowski Grzegorz (2000), Tekstowe hybrydy. Literackość i jej pogranicza, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław.
Grochowski Grzegorz (2018), Pamięć gatunków. Ponowoczesne dylematy atrybucji gatunkowej, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa.
Hellich Artur (2018), Gry z autobiografią. Przemilczenia, intelektualizacje, parodie, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa.
Iwasiów Inga (2002), Matka mówi, matka patrzy. Lektura feministyczna [w:] „Matka odchodzi” Tadeusza Różewicza — Rozbiory, red. I. Iwasiów, J. Madejski, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin.
Iwasiów Inga (2013), Umarł mi. Notatnik żałoby, Czarne, Wołowiec.
Korwin-Piotrowska Dorota (2015), Białe znaki. Milczenie w strukturze oraz znaczeniu utworów narracyjnych (na przykładach z polskiej prozy współczesnej), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Kot Dobrosław (2009), Podmiotowość i utrata, Instytut Myśli Józefa Tischnera, Kraków.
Lejeune Philippe (2010), „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, przeł. A. Karpowicz, M. Rodak, P. Rodak, wyb., wstęp i kom. P. Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Lipszyc Adam (2013), Peep show. Lamentacje Justyny Bargielskiej, „Teksty Drugie” nr 6.
Ładoń Monika (2021), Nekromatka. O jednym przystanku żałoby w „Kochałam, kiedy odeszła” Anny Augustyniak [w:] Fragmenty dyskursu żałobnego, red. M. Ganczar, M. Ładoń, G. Olszański, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk.
Ładoń Monika, Olszański Grzegorz (2021), Choroba współistniejąca? (planctus zamiast wstępu) [w:] Fragmenty dyskursu żałobnego, red. M. Ganczar, M. Ładoń, G. Olszański, Fundacja
Terytoria Książki, Gdańsk.
Marcinów Mira (2020), Bezmatek, Czarne, Wołowiec.
Nycz Ryszard (2001), Osoba w nowoczesnej literaturze: ślady obecności [w:] R. Nycz, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, TAiWPN Universitas, Kraków.
Olszański Grzegorz (2021), Twój ból jest lepszy niż mój? (dwuaktówka literaturoznawcza) [w:] Fragmenty dyskursu żałobnego, red. M. Ganczar, M. Ładoń, G. Olszański, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk.
Osiński Dawid Maria (2021), Hybrydy gatunkowe — między niemożliwością przejściową a poszukiwaniem pełni, „Tekstualia” nr 3(66), DOI: 10.5604/01.3001.0015.4511.
Paczkowski Mikołaj (2018), „Matka odchodzi” Tadeusza Różewicza jako asamblaż narracyjny, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” t. 61, z. 4, DOI: 10.26485/ZRL/2018/61.4/6.
Pakuła Mateusz (2021), Jak nie zabiłem swojego ojca i jak bardzo tego żałuję, Nisza, Warszawa.
Pomian Krzysztof (2006), Historia. Nauka wobec pamięci, przeł. H. Abramowicz, J. Pietrzak-Thebault, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Rodak Paweł (2011), Między zapisem a literaturą. Dziennik polskiego pisarza w XX wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Rodak Paweł (2014), Semiofor [w:] Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz- Wolska, R. Traba, Scholar, Warszawa.
Różewicz Tadeusz (2004), Matka odchodzi, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław.
Smith Sidonie, Watson Julia (2018), Archiwa zapisów życia: czym i gdzie są?, przeł. D. Boni Menezes, „Teksty Drugie” nr 6.
Spiechowicz Anna (2021), W stronę dobrego życia. Dokument osobisty w przestrzeni moralnej (o „Dzienniku” Jana Józefa Szczepańskiego), „Konteksty Kultury” z. 1, DOI: 10.4467/23531991KK.21.008.13538.
Spólna Anna (2007), Nowe „Treny”? Polska poezja żałobna po II wojnie światowej a tradycja literacka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Tabor Urszula (2014), Cierpienie i strata w narracjach autobiograficznych [w:] Biografie edukacyjne. Wybrane konteksty, red. E. Dubas, J. Stelmaszczyk, „Biografia i badanie biografii” t. 3, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Turowski Michał (2021), Dziadka nie ma, Instant Classic, Kraków.
Tuszyńska Agata (2021), Ćwiczenia z utraty, wyd. nowe, uzupełnione, Marginesy, Warszawa.
Ward Jean (2021), „O cierniu który rozdziera nasze oczy usta teraz i w godzinie śmierci”. Czym i o czym jest „Matka odchodzi” Tadeusza Różewicza?, „Tekstualia” nr 1(64), DOI: 10.5604/01.3001.0015.0226.
Wicenty Justyna (2020), Kołysanka z huraganem, Dowody na Istnienie, Warszawa.
Wicha Marcin (2017), Rzeczy, których nie wyrzuciłem, Karakter, Kraków.
Zbroja Aleksandra (2021), Mireczek. Patoopowieść o moim ojcu, Agora, Warszawa.
Zdanowicz Aleksandra (2024), „Byłaby zbiornikiem, kontenerem zdolnym pomieścić różnorodne
formy, tony i głosy”. Żałobny dyskurs Marka Bieńczyka, „Przestrzenie Teorii” nr 42,
DOI: 10.14746/pt.2024.42.8.
Zimand Roman (1990), Diarysta Stefan Ż., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

